Bir şeyin anlaşılamaması, onun olmadığına bir delil olamaz. Bir varlığın veya bir şeyin yokluğu; ancak onun olmadığını bildiren kesin bir delil ile ispatlanabilir. Çünkü bir şeyin varlığının "anlaşılamaması" ile o şeyin "olmadığının bilinmesi" birbirinden tamamen farklı durumlardır.

Varlığın Anlaşılamaması

Zihin; bir şeyin varlığını, niceliğini ve niteliğini kavrayamayabilir. Hatta kişi, bu durumun verdiği şaşkınlıkla onun varlığına şahit olmadığını ileri sürerek inkâr edip hakikate sırt çevirebilir. "Ben anlamadıysam yoktur" düşüncesiyle o şeyin varlığından yüz çevirir. Ancak bu kimsenin elinde, o şeyin yokluğuna dair hiçbir akli delil, olgu veya nakil söz konusu değildir.

Yokluğun Bilinmesi

Akıl, keskin ve kesin delillerle o şeyin bulunmadığını ve olmadığını ispat edebilir. Birkaç misal ile bu iki durumu açıklayacak olursak:

Hiç tren görmemiş bir köylü düşünelim. Tren, herhangi bir binek veya insan gücü olmadan hareket eden bir araçtır. Bu durum köylüyü hayrete düşürür ve bunun mümkün olup olmadığını sorgulamasına sebep olur. Hatta bir sonraki aşamada, elinde trenin olmadığına dair hiçbir delil bulunmasa da onun yokluğuna hükmetmeye başlar. Zira kendisi, bir hayvana bağlanmadan süratle hareket edecek bir aracı aklıyla anlamlandıramaz.

Bu anlattığımız durum, bir şeyin anlaşılamamasının onun yokluğuna hükmetmek için delil olamayacağına bir örnektir. Bu adamın, trenin varlığını haber vereni inkâr etmesi kendi ahmaklığından değil midir?

Diğer duruma (yokluğun bilinmesine) örnek verecek olursak; on saat sürecek bir tren yolculuğu yapan bir adama, başka birinin henüz birinci saatin sonunda "Tren varmak istediği yere geldi" beyanında bulunması, bu iddianın inkârını gerektirir. Çünkü yolcu, mesafenin ve bu yolculuğun on saatten az süremeyeceğinin (aklen ve fiilen) farkındadır.

Akli İdrak: Sırat Köprüsü Misali

Örnekleri bir üst çıtaya taşıyacak olursak; bize gelen birinin, "Kıyamet günü insanlar Sırat köprüsü üzerinde yürüyecekler ve bu köprü kıldan daha incedir" demesi karşısında insan şaşkınlığını gizleyemez. Çünkü insan daha önce ne kıyamet gününü ne de kıldan ince bir köprüyü görmüştür. Ancak inkâr edecek apaçık bir delili de yoktur.

"Ayaktan daha ince bir şeyin üzerinde insan yürüyemez" diyerek zırvalasa dahi, bir yolun veya köprünün ayaktan kalın olmasının zorunlu olduğuna dair hiçbir akli delil yoktur. Her ne kadar dünyadaki yollar ve köprüler genellikle ayaktan geniş olsa ve insan daha önce böyle bir yapıyı görmemiş olsa bile... İp cambazlarını daha önceden görmüş olabiliriz, ancak yine de ip ile ayağın genişliği asla ayak ile kılın genişliğiyle kıyaslanamaz.

Akıl, Allah’ın âdetini (kâinattaki işleyiş yasalarını) bozabileceğine hükmedebilir. Şüphesiz Allah, insanları en başında âdeten bu şekilde yürüyecek formda yaratandır. İstediği zaman da yürümenin bu âdetini değiştirebilir. Bilinir ki kuşlar da göklerde ayaklarıyla yürümez, kanatlarıyla uçarlar. Sonuç olarak, sırf aklı almadığı için Sırat'ı inkâr edenin, treni inkâr eden köylüden hiçbir farkı yoktur.

Nakli Deliller ve Kesin İnkâr

Yokluğuna hükmettiğimiz durumun naklî misaline gelecek olursak; "Kıyamet gününde velilerin ve Allah dostlarının çocukları, müşrik dahi olsalar azaplandırılmadan cennete girecektir" diyen birini kesin olarak inkâr edebiliriz. Müşrik ve kâfir olanın bağışlanmayacağı, ayetlerde ve hadislerde apaçık bir şekilde beyan edilmiştir.

Tüm bu misaller ile; bir şeyi anlayamamanın, o şeyi inkâr etmeyi gerekli kılmadığını apaçık bir şekilde anlamış oluyoruz. Kısaca tekrar edecek olursak: Adem-i ilim, adem-i vücuda delil olamaz. (Bir şeyin bilinmemesi/kavranamaması, onun var olmadığına delil teşkil etmez.

Evrende müşahede ettiğimiz nizam; hikmetten yoksun, amaçsız ve rastgele bir vakıanın eseri değildir.

Allah’ın Varlığı ve Gaye-Nizam Delili

Allah (c.c.)’ın varlığına dair hudûs ve imkân delillerinden sonra meseleyi nizam deliline getirdiğimizde karşımıza net bir tablo çıkar: Evrende müşahede ile sabit olan bu düzen, tesadüfi bir kozmik savrulmanın değil, bilinçli bir tercihin ve bir gayenin sonucudur. Bu kadar hassas bir düzenin kör bir tesadüften çıkması, aklın kabul edeceği bir şey değildir.

Kozmosta Mikro ve Makro: İnayet Delili

Evrendeki kurulu düzen ve varlıklar bütünü, insanın varlığına ve devamlılığına hizmet eder. Dünya atmosferinin kalınlığından azot-oksijen dengesine kadar her unsur, Güneş'in zararlı ışınlarını tam kararında süzecek hassasiyettedir. Yaşanacak milimetrik bir sapmanın bile dünyayı kavurucu bir yanmaya veya dondurucu bir soğuğa hapsedecek olması, bu delilin ve ardındaki inayetin en bariz göstergesidir.

Her Şey Bir Ölçü İledir

Örnekleri biraz sıradanlaştıracak olursak; insanın iç kimyasındaki DNA (basite indirgenemez karmaşıklık) ve protein sentezi süreçleri kusursuz nizamın dakik noktalarındandır. İmam Gazali (r.a.)'nin örnek verdiği “ön dişlerin kesici, arka dişlerin öğütücü olması” bir tesadüfün eseri olabilir mi?

Nizam, ilk müşahede ile sabit olan bir düzen olsa da; sistemin kendi içindeki ve sistemler arasındaki uyumu, gereksiz tek bir parçanın dahi bulunmaması ve her şeyin bir amaç etrafında şekillenerek sapmadan insanın faydasına çalışması, yaratıcının varlığını açıkça ortaya koyar. Bu özellikleri kapsayan bir Yaratıcıyı inkar etmek, aklın düpedüz inkarıdır.

Mesela, bir sistemin işlemesi için on parçaya ihtiyaç olduğunu ve bir tanesinin bile eksikliğinde sistemin işlevsiz kaldığını düşünelim. Böyle bir sistemin evrensel süreçte tesadüfen, parça parça oluştuğunu iddia etmek; istikrarı, uyumu, süreci ve faydayı değil, doğrudan aklı inkar etmektir.

Modern Biyoloji ve Bilimin İddiası

Evrende bilinçli bir görünümün (teleonomi) varlığını kabul edip de bu amaçlı görünümü mümkün kılan yasaları, başlangıcı belirleyen ve koşulları birbirine uyumlu hale getiren o mutlak iradeyi inkar etmek, bilim adı altında cehaletin dibini boylamaktır.

Varlıkların oluşumunu tanrısız delillendirdiğimizi varsaysak bile, bu nizamı kurup insana elverişli kılan akli etken nedir? Âlim, irade sahibi ve Kâdir bir Tanrı tasavvurundan başka hiçbir şey değildir. Kısacası, klasik bir işleyişten bahsedilebilse de, işlevsel bir inşadan "Tanrısız" bahsedilemez. Evrimin veya bilimsel süreçlerin kendi içindeki işleyişi delillendirilebilse bile, bu durum bir "üst çerçevenin" inkarını gerektirmez; aksine, bizlere bu süreçlerin muazzam uyumundan yola çıkarak doğrudan o Yaratıcının varlığını gösterir.

Evreni Okuma ve Derin Argüman

Formel olarak ifade edilebilen evren denklemi, deneyle doğrulanabilen bir tekrar, kavramsal uyum ve akılla okunabilen bir kozmosun, akılsız bir temele dayanması; akıl sahibi hiçbir varlığın ciddiye alamayacağı türden bir yanılsamadır.

Maddenin özünden haberdar olan her birey; maddenin kör, sağır, şuursuz olduğunu ve iradesizlikle bile vasıflanamayacak derecede bu niteliklerden yoksun bulunduğunu bilir. Öyleyse, kendi başına en ufak kompleks bir sistemi bile inşa etmekten aciz olan maddenin, koca kozmosu meydana getirdiğini iddia etmek aklın ihmali değil, doğrudan katlidir.

Velhasıl; mikrodan makroya kadar her zerrede müşahede edilen bu nizam ve inayet, kör bir savrulmanın değil, mutlak bir iradenin tecellisidir. Zira kusursuz işleyen bir sistem, yalnızca işleyişiyle değil; gayesi, ölçüsü ve hikmetiyle de kendisini kuran Kudret’i gösterir. Bu sebeple evren, başıboş bir varlık yığını değil; tesadüflerin oyun alanı değil; Âlim ve Kâdir olan Allah (c.c.)'ın kudret sahnesidir.

Evrenin ne zaman var olduğu meselesi, ilk dönem filozoflarını çoğu zaman kesin delillere dayandıramadıkları nazariyelere sevk etmişse de, İslam kelamcıları bu meseleyi sistematik ve aklî bir zemine oturtarak tartışılabilir ve temellendirilebilir hale getirmiştir.

Evrenin Sürekli Yenilenen Yüzü: Cevher ve Araz

Gözlem alanımızı genişlettiğimizde, gerek teleskop aracılığıyla uzaydaki hareketleri, gerekse gündelik hayatta farkında olmadan şahit olduğumuz oluş ve bozuluşları dikkate aldığımızda; gezegenlerin yörüngesel hareketlerinden kozmik patlamalara, meteorlardan fiziksel değişimlere kadar bütün bu süreçler bize âlemde süreklilik arz eden bir değişim ve dönüşümün varlığını gösterir. Kelâm terminolojisiyle ifade edecek olursak, bunlar cevherlerde meydana gelen ve süreklilik taşımayan arazlardır.

Hareket ve sükûn, birleşme ve ayrışma, sıcaklık ve soğukluk gibi niteliklerin sürekli değişim hâlinde olması, âlemde sabit ve kadîm bir yapının bulunmadığını; aksine, sürekli yenilenen ve sonradan meydana gelen bir yapı olduğunu düşündürür. Bu noktada temel soru şudur:
Hadis olan şey, bizzat varlığın kendisi midir, yoksa varlığa arız olan nitelikler midir?

Ontolojik Bağımlılık: “Hadis” Olmak Ne Demektir?

Bu soruya geçmeden önce “hadis” kavramını netleştirmek gerekir.

Hadis; kelâmî anlamda, sonradan var olan, yani varlığı yoklukla öncelenen ve var olmak için kendisi dışında bir müessire ihtiyaç duyan her şeydir. Bu; sadece cisimleri değil, aynı zamanda cisimlerde ortaya çıkan arazları da kapsar. Dolayısıyla hadislik, sadece “var olma anı” ile ilgili değil, varlığın ontolojik bağımlılığı ile ilgilidir. Burada asıl odak, bir şeyin ne kadar süre var olduğu değil, varlığını kendisinden mi yoksa başkasından mı aldığıdır.

Bu çerçevede, değişen ve dönüşen her şeyin kendi içinde zorunlu bir varlık olamayacağı açıktır. Çünkü değişim, bir halden başka bir hale geçişi ifade eder ve bu da o varlığın kendi zatıyla kaim olmadığını gösterir. O hâlde değişen her şey, değişmeyen bir ilkeye, yani kendisi değişime konu olmayan bir varlığa muhtaçtır.

Gözümüzün önünde sürekli eskiyen ve yenilenen bu devasa kozmik sahne, aklı ister istemez o kaçınılmaz durağa sürükler: Âlem hadis ise, onu var eden bir muhdisin bulunması zorunludur.

Nedensellik Zincirinin Sonu ve Vacibü’l-Vücûd

Evrenin ve âlemin bir başlangıcının olması, onun yokluktan varlığa çıkarıldığını gösterir. Yokluk ile varlık arasındaki bu geçiş, kendiliğinden izah edilemez; zira yokluk, varlık üretme kudretine sahip değildir. Bu durumda, varlığı tercih eden ve yokluk yerine varlığı tahsis eden bir irade ve kudret sahibi varlık gereklidir.

Peki, yokluktan varlığa geçişi sağlayan bu muhdisin mahiyeti nedir? Eğer bu kurucu failin niteliği net bir şekilde belirlenmezse, söz konusu muhdisi de hadis kabul ederek sonsuz bir sebep zincirine (teselsül) düşmek kaçınılmaz olur.

Bu nedenle, muhdisin kendisi hadis olamaz. Zira hadis olan bir varlık, başka bir muhdise ihtiyaç duyar. Bu durum, nihayetinde başlangıcı olmayan, varlığı zatından olan, yani Vacibü’l-Vücûd bir varlıkta son bulmak zorundadır.

Bu varlık, zamanla kayıtlı değildir. Çünkü zaman, değişimin ölçüsüdür ve değişim ise ancak hadis varlıklar için söz konusudur. Zamanın içinde bulunan bir varlık, zorunlu değil, mümkün varlık kategorisine girer. Dolayısıyla Zorunlu Varlık, zamanın ne içinde ne de dışında zamansal bir varlık olarak düşünülebilir; bilakis zamanın da yaratıcısıdır.

Sonuç olarak, değişim, başlangıç ve sonluluk; âlemin hadis olduğunu gösterirken, bu hadislik zorunlu olarak kadîm ve değişmeyen bir varlığa işaret eder. Kelâm literatüründe bu varlık, Zorunlu Varlık olarak isimlendirilir.

Peki ne vardır; var olanın mahiyeti nedir?

Bu soru sadece metafiziksel bir merakın eseri değil insanın kendini ve yaşadığı âlemi de anlamlandırma gayretidir. Bu yüzden varlık meselesi hem ontolojik (varlığın ne olduğu) hem de epistemik (onu nasıl bildiğimiz) bir temele sahiptir. Zira bir şeyin varlığını bildikten sonra onun neden var olduğunu da delillendirmemiz gerekir.

Klasik düşünce geleneğinde varlık üç ana kategoriye ayrılır:

• Mümkün varlık
• Müstahil varlık
• Zorunlu varlık

Müstahil varlık, yokluğu zorunlu olan ve varlığı imkânsız bulunan alanı ifade eder. Bu alan teorik olarak önemli olmakla birlikte, mevcut tartışmamız açısından belirleyici olmadığından meseleyi mümkün ve zorunlu varlık üzerinden ele almak daha isabetli olacaktır.

Mümkün varlıklar, varlığı da yokluğu da düşünülebilen; yani varlığı kendiliğinden olmayan, var olmak için dış bir nedene muhtaç olan varlıklardır. Bu tür varlıkların ortak özelliği şudur: varlıkları kendilerinden değildir. Bu varlıklara “mümkün” demek, onun varlığının anlamsız olduğu anlamına gelmez. Aksine, onun varlığının açıklanmaya muhtaç olduğu anlamına gelir. Meseleyi tefekkür boyutuna indirecek olursak; İnsan varlığa bu perspektiften bakmaya başladığında var olmak için zorunlu bir yaratıcıya ihtiyaç duyan birçok eşyayı keşfedebilir. Mesela evrene baktığımızda karşılaştığımız hiçbir varlık zorunlu olarak görünmez. Taş, ağaç, insan, hatta evrenin kendisi bile “var da olabilirdi”, “yok da olabilirdi” dediğimiz türden varlıklardır. Bu, onların mümkün varlık olduğunu gösterir. Yani varlıkları kendi zatlarından kaynaklanmaz; var da olabilirler, yok da. Burada soru aslında “Bu varlıklar madem var olmuşlar bunlar nasıl var oldular?”,“varlıklarını hangi etkene bağlıyorlar? ” bizi kritik bir eşiğe çıkarır:

Eğer bir şeyin varlığı zorunlu değilse, o hâlde onun varlığını açıklayan bir sebep bulunmalıdır. Çünkü “yok da olabilirdi” dediğimiz bir şeyin neden var olduğu sorusu, kendiliğinden cevaplanmış olmaz.

Bu noktada her mümkün varlık için bir açıklama aramaya başlarız. Fakat bu açıklamanın kendisi de mümkünse, aynı problem onun için de geçerli olur. O da başka bir açıklama gerektirir. Böylece bir bağımlılık zinciri ortaya çıkar: her varlık, kendinden önce gelen bir sebebe dayanır.

Fakat bu zincirin yapısı dikkatle incelendiğinde şu ortaya çıkar:

• Eğer bu zincir döngüsel ise, yani varlıklar birbirini açıklıyorsa, ortada gerçek bir açıklama yoktur. Çünkü her şey hâlâ açıklanmaya muhtaç bir şeye dayanmaktadır.
• Eğer zincir sonsuza kadar gidiyorsa, bu da açıklama sunmaz. Çünkü sonsuz sayıda “açıklama bekleyen” unsur yan yana dizilmiş olur, fakat hiçbirinde açıklayıcı güç bulunmaz.

Bu durumda geriye tek makul seçenek kalır:

Bu zincirin bir noktasında, varlığı başka bir şeye bağlı olmayan, yani kendi kendine kaim olan bir varlıkta son bulması gerekir. Ayrıca bu varlık tüm nihai açıklaması olan varlıktır. Yani varlıkların kısımlarında zikrettiğimiz gibi; Zorunlu Varlık...

Zorunlu varlık, varlığı başka bir sebebe bağlı olmayan; yokluğu düşünülemeyen varlıktır. Onun varlığı, kendisi dışındaki hiçbir şeye dayanmaz. Aksine, diğer tüm varlıklar ona dayanır.

Bu varlık, mümkün varlıkların oluşturduğu bağımlılık zincirini temellendirir ve açıklamayı tamamlar. Çünkü ancak varlığı zorunlu olan bir şey, varlığı mümkün olan şeylere nihai bir zemin sağlayabilir.
İlerleyen kısımlarda detaylandırılacağı gibi; Bu varlık varlığı kendinden olduğu gibi değişmeyen ve gelişmeyen, varlık sahasında bir vakitte tecelli etmeyen, sonu düşünülemeyen ve ortağı olamayan bir varlıktır…

Velhasıl, varlık sahnesinde müşahede ettiğimiz her şey, zatı itibariyle kaim olmayan, varlığını başkasından alan mümkin varlıklardır. Bu varlıklar bir gölgeye benzetilecek olursa, onları var eden ve ayakta tutan hakikat, bizzat varlığı kendinden olan zorunlu mevcuttur. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Gölge, her ne kadar ışığa muhtaç ise de bütünüyle yok hükmünde değildir; bilakis kendine mahsus, hakiki fakat bağımlı bir varlığa sahiptir.

Bu itibarla mümkin varlıkların varlığı ne inkâr edilebilir ne de zorunlu varlığın zatına irca edilebilir. Zira mümkin olan, var olmak için zorunlu olana muhtaçtır; fakat onun zatının bir parçası veya aynısı değildir. Gölgenin ışığa muhtaç olması, onun ışığın kendisi olduğu anlamına gelmediği gibi; ışığın varlığı da gölgenin varlığına bağlı değildir.

Dolayısıyla varlık mertebeleri arasında ne mutlak bir özdeşlik ne de tam bir kopukluk söz konusudur. Bilakis burada, yaratılmış olanın Yaratan’a mutlak surette muhtaç olduğu; ancak O’nun zatıyla hiçbir şekilde birleşmediği veya O’ndan bir parça olmadığı hakikati sabittir.

Birtakım kavramlar vardır; mahiyetini, yani özünü anlar ve sorgularız. Bir ok misali aklımızın doğrudan kavradıkları olduğu gibi, anlamlandıramadığı ya da havada bıraktıkları da olur. Bu durum genellikle eşyaya, özneye veya bir oluşa saf bir akıl ile bakamadığımızdan ya da terazinin kefelerinin ağırlığını ve dengesini hesap etmeden işe koyulduğumuzdan kaynaklanır.

Akıl bu terazinin denge taşıdır. Doğru kullanıldığında, yani saf ve mücerred akla ulaştığımızda ne terazinin ne de süzgecin yanılmayacağını görürüz. Akıl bizi tasavvurdan hayale, hayalden hükümlere; hükümlerden ise bir başka hükme ulaştırır. Saf akıl; mahiyeti belirlemeden hüküm vermeyen, imkân, zorunluluk ve imkânsızlık ayrımını gözeten, çelişmezlik ilkesine bağlı olan nazarî akıldır. Konuyu fazla uzatmadan sözü saf akla bırakıp, yoğun sentezler ve gayret sonucu kudret sıfatının derinliklerine ve Zât-ı İlâhî’deki tecellisine bakalım.

Akli Hükmün Üçlü Tasnifi: Vücûb, İmkân ve Müstahil

Bir konuda hüküm bildirmek, öznenin mahiyetini ve yüklemin hududunu bilmeye bağlıdır. Aklın hâkim olduğu durumlar, eşyanın ve varlığın hakikatinde bizleri, dördüncüsü düşünülemeyen üç kategoriye hapseder. Bunlar: Vâcip (Zorunlu) Hüküm, yani yokluğu tasavvur edilemeyen; Mümteni (Muhal) Hüküm varlığı aklen imkânsız olan; Mümkün Hüküm ise var ve yok olması eşit, ihtimalli olanlardır. Bunlara sırasıyla; yokluktan varlığa çıkaran, mahlûkatı var eden, gezegenleri durağanlıktan harekete geçiren, varlık üstü ve sonradan var edilmeye ihtiyaç duymayan Yaratıcının varlığının zorunlu hükmünü; aynı anda hem var hem yok olan bir cismin varlığının imkansızlığını; ve dünyaya gelmiş her insanı (tüm mahlûkatı) örnek verebiliriz.

Kudret Sıfatının Tanımı ve Taalluku

Kudret, mümkün olan şeylerin varlık ve yokluk taraflarından birini tahakkuk ettirmeye taalluk eden, Zat-ı İlâhî ile kaim ve ezelî bir sıfattır. Allah Teâlâ’nın kudret sıfatı; âlemleri yaratan, galaksileri kuşatan, karıncadan atmosfere kadar tüm zerreleri meydana getiren tecellinin ta kendisidir. Bu sıfat, imkân ve ihtimaller dairesinde o kadar kapsamlıdır ki bütün bu sayılanların yaratılması okyanustan bir damla eksiltmeyeceği gibi İlâhî sıfattan da bir zerre dahi eksiltmez.

İlâhî Kudret ve Değişmezlik Problemi

İnsan zamanla güçlenir, makamlar tecrübe ile artar; çünkü beşerî olan artışa ve eksilişe açıktır. İlâhî kudret ise Zât ile kaimdir; artışı ve eksilişi kabul etmez. Zira değişim, önce eksik olup sonra tamamlanmayı gerektirir; oysa Zât-ı İlâhî hakkında böyle bir tasavvur muhaldir. O’nun [celle celâlühû] sıfatları dönüşüm, gelişim ve eksilme gibi değişime ihtiyaç duyan bir mahiyette değildir. Bir şeyin yükselmesi için az olması, artması için eksik olması, genişlemesi için dar olması gerekirken; bu sıfat Zât ile kaimdir ve her türlü değişimden münezzehtir. Bu sıfat ne Zât’ın aynıdır ne de ondan bağımsız bir varlıktır; bilakis Zât ile kaim ezelî bir kemal sıfatıdır.

Kudretin Sınırı: Muhal ve Zorunlu Meselesi

Âlemdeki düzen, varlıkların mümkün oluşunu gösterir. Mümkün olan ise varlık ile yokluk arasında eşit mesafededir ve varlığı bir müessire muhtaçtır. İlâhî kudret, yalnızca bu mümkün alanına taalluk eder. Muhal olanın varlık niteliği bulunmadığından ona taalluk söz konusu değildir; zorunlu olan ise zaten vücûbu gereği yaratılmaya konu olmaz. Bu sebeple kudretin sınırı bir acziyet değil, varlığın mahiyetiyle belirlenen zorunlu bir mantık çerçevesidir. Zira muhal, haricî varlığa konu olabilecek bir “şey” değildir; çelişki içeren tasavvurlar kudretin değil, aklın imkânsızlık hükmünün alanına girer.

Bu, saf aklın vardığı ve hedefi tam isabetle vuran bir hakikattir. Aynı zamanda kudretin imkânsız ve zorunlu olan alanlarla ilişkilendirilemeyeceğini anlamayan itirazlara (ateist argümanlara) bir cevap niteliğindedir.

Kudretin Tecelli Alanı

Böylece aklın terazisinde varlık üç hüküm ile tartıldığında görülür ki; kudret ne muhal ile ilişkilidir ne de zorunluya yönelir; onun tecellisi mümkünat sahasındadır. Yaratmanın azlığı ya da çokluğu kudretin derecesini değil, iradenin tercih ettiği alanı gösterir. Bu yüzden İlâhî kudret hakkında nicel bir sınır konuşulmaz; konuşulabilecek olan yalnızca varlığın mahiyetidir. Kudret, mümkünatı varlık sahasına çıkarırken ne eksilir ne de artar; çünkü o Zât ile kaimdir ve değişime konu değildir. Fiillerin sonradan meydana gelmesi, kudretin sonradan kazanıldığını değil; ezelî olan sıfatın taallukunun (etkisinin) vakte göre farklılık göstermesini ifade eder.