İslâm âlimleri, kurban etinin üçe taksim edilmesini güzel ve uygun görmüşlerdir. Buna göre etin bir kısmı kurban kesemeyen fakirlere dağıtılır, bir kısmı akraba, komşu ve dostlarla paylaşılır, kalan kısmı ise ev halkı için ayrılır. Böylece kurban ibadeti yalnızca ferdî bir ibadet olmaktan çıkar; toplumda yardımlaşma, muhabbet ve dayanışmaya vesile olur. Özellikle ihtiyaç sahiplerinin gözetilmesi, kurbanın hikmetlerinden biri olarak görülmüştür.

Hanefî mezhebine göre ise kurban etinin tamamının evde bırakılması da câiz kabul edilmiştir. Çünkü kurban ibadetindeki asıl maksat, Allah rızâsı için kurbanın kesilmiş olmasıdır. Bununla birlikte fakirlerin gözetilmesi ve etin paylaşılması daha faziletli görülmüştür. Şâfiî mezhebinde ise kurban etinden az da olsa fakirlere verilmesi gerektiği ifade edilmiştir. Bu yaklaşım, kurban ibadetinin sosyal yönünü daha belirgin şekilde ortaya koymaktadır.

Kurban Bayramı, müminlerin birbirine yakınlaştığı, sofraların bereketlendiği ve gönüllerin birleştiği müstesna günlerdir. Kurban etinin paylaşılması; cimriliği kıran, kardeşliği güçlendiren ve toplumda merhamet duygularını artıran güzel bir davranıştır. Özellikle günümüzde birçok insanın temel ihtiyaçlara ulaşmakta zorlandığı düşünüldüğünde, kurban etinin ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması büyük bir iyilik ve kulluk bilinci taşımaktadır.

Sonuç olarak kurban eti, yalnızca tüketilecek bir nimet değil; paylaşmanın, infakın ve ümmet bilincinin bir göstergesidir. Müslüman, kurban ibadetini yerine getirirken hem kendi ailesini hem de çevresindeki muhtaçları gözetmeli; bayram sevincini mümkün olduğunca geniş kitlelerle paylaşmalıdır.

Kaynaklar:

Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ, V, 80-81.

El-Mecmûʿ, VIII, 413.

Taziye kültürü; yalnızca ölen kişinin yakınlarına başsağlığı dilemekten ibaret değildir. Aynı zamanda toplumsal birlikteliğin, yardımlaşmanın, dayanışmanın

ve manevi paylaşımın görünür hâle geldiği önemli bir sosyal pratiktir. Anadolu insanı için taziye, acıyı bireysel olmaktan çıkarıp toplumsal bir hâle dönüştüren güçlü bir gelenektir. Bu gelenek sayesinde yas sahibi yalnız bırakılmaz; komşular, akrabalar ve mahalle halkı cenaze sahibinin yükünü paylaşır.

Tasavvuf düşüncesinde de ölüm, yok oluş değil; “Hakk’a yürüyüş” olarak değerlendirilmiştir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin ölümü “Şeb-i Arûs” yani “vuslat gecesi” olarak nitelendirmesi, Türk-İslam medeniyetinin ölüm anlayışını derinden etkilemiştir (Rûmî, 1990). Bu anlayış, taziye kültürüne de yansımış; ölüm karşısında gösterişten uzak, sade ve dayanışmacı bir toplumsal yapı oluşmuştur.

Ancak modernleşme, şehirleşme ve tüketim kültürünün etkisiyle taziye geleneklerinde önemli değişimler yaşanmaya başlamıştır. Özellikle son yıllarda taziye evlerinde verilen yemeklerin çeşitlenmesi, etli ekmek, pide ve benzeri toplu ikramların yaygınlaşması; cenaze sahipleri üzerinde ekonomik ve psikolojik baskı oluşturmaktadır. Oysa geleneksel Türk toplumunda cenaze sahibinden yemek beklenmez, aksine çevredeki insanlar cenaze evine yemek götürerek destek olurdu.

Bu çalışma, Türk toplumunda taziye kültürünün tarihsel gelişimini, toplumsal dayanışma boyutunu ve modern dönemde yaşanan dönüşümleri incelemeyi amaçlamaktadır.

Türk Kültüründe Ölüm ve Taziye Geleneğinin Tarihsel Arka Planı

Türk toplumlarında ölüm merasimlerinin kökeni İslamiyet öncesi dönemlere kadar uzanmaktadır. Orta Asya Türklerinde “yuğ” adı verilen cenaze törenleri,

ölen kişinin ardından yapılan önemli toplumsal uygulamalar arasında yer almaktaydı (Ögel, 1991). Bu merasimlerde topluluk bir araya gelir, ağıtlar söylenir, yemekler paylaşılır ve yas ortaklaştırılırdı. Dolayısıyla ölüm, bireysel değil toplumsal bir mesele olarak görülmekteydi.

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesinden sonra eski Türk gelenekleri İslami anlayışla birleşmiş ve yeni bir taziye kültürü ortaya çıkmıştır. İslam dini, cenaze sahibine destek olunmasını teşvik etmiş; yas sahibinin yükünün hafifletilmesini önemli bir ahlaki sorumluluk olarak değerlendirmiştir. Hz. Peygamber Efendimiz’in —sallallahu aleyhi ve sellem— Hz. Ca‘fer’in şehadeti üzerine:

“Ca‘fer’in ailesine yemek hazırlayınız. Çünkü onların başına kendilerini meşgul eden bir musibet gelmiştir.” (Ebû Dâvûd, Cenâiz, 25) buyurması, İslam toplumlarındaki taziye anlayışının temelini oluşturmuştur.

Osmanlı döneminde ise taziye kültürü mahalle dayanışmasının önemli unsurlarından biri hâline gelmiştir. Osmanlı mahalle sistemi yalnızca fiziksel bir yaşam

alanı değil; sosyal dayanışmanın merkeziydi. Bir evde ölüm meydana geldiğinde mahalle halkı cenaze sahibinin ihtiyaçlarını karşılar, yemek hazırlar ve misafirleri ağırlardı (Faroqhi, 2005).

Osmanlı vakıf kültürü de bu dayanışmayı destekleyen önemli yapılardan biriydi. Fakir cenazelerinin kaldırılması, kimsesizlerin defin işlemlerinin gerçekleştirilmesi ve cenaze sahiplerine destek olunması amacıyla çeşitli vakıflar kurulmuştur (Barkan, 1942). Böylece ölüm karşısında toplumun birlikte hareket etmesi sağlanmıştır.

Osmanlı toplumunda cenaze merasimleri yalnızca dini bir görev değil, aynı zamanda toplumsal birlikteliğin güçlendiği önemli bir dayanışma alanıydı. Cenaze evine yük olmak hoş karşılanmaz, aksine mahalle halkı cenaze sahibinin bütün ihtiyaçlarını karşılamaya çalışırdı. Kadınlar mutfakta yemek hazırlarken erkekler defin işlemleriyle ilgilenir, gençler misafirleri karşılar, yaşlılar ise Kur’an tilavetiyle manevi destek sunardı. Böylece ölüm, toplumu birbirine yaklaştıran bir merhamet iklimine dönüşürdü.

Evliya Çelebi de Seyahatnâme’sinde Anadolu şehirlerinde cenaze sonrasında insanların günlerce cenaze sahibini yalnız bırakmadığını, komşuların adeta tek bir aile gibi hareket ettiğini anlatmaktadır (Evliya Çelebi, 2006). Bu durum Osmanlı toplumunda taziyenin yalnızca bir başsağlığı ziyareti değil, toplumsal vicdanın harekete geçtiği önemli bir dayanışma örneği olduğunu göstermektedir.

Taziye Kültüründe Toplumsal Dayanışma

Taziye kültürünün temelinde toplumsal dayanışma bulunmaktadır. Taziye ziyaretleri, bireyin yalnız olmadığını hissettiren önemli sosyal mekanizmalardır.

Özellikle Anadolu toplumunda cenaze evine yapılan ziyaretler, yas sürecinin paylaşılmasını sağlamaktadır.

Taziye evleri, yalnızca başsağlığı dileme mekânı değil; aynı zamanda sosyal ilişkilerin yeniden güçlendiği alanlardır. İnsanlar burada bir araya gelmekte, kırgınlıklar giderilmekte ve toplumsal bağlar kuvvetlenmektedir (Abuzar, 2010). Hatta Anadolu’da yaygın olarak kullanılan:

“Düğüne gelmeyene darılmam ama taziyeye gelmeyeni unutmam.” sözü, taziyenin toplumsal hafızadaki önemini açık biçimde göstermektedir.

Tasavvuf kültüründe ise taziye yalnızca fiziksel destek değil; manevi paylaşım anlamı da taşımaktadır. Tasavvuf ehli, ölüm karşısında sabrı, teslimiyeti ve kardeşliği ön plana çıkarmıştır. Yunus Emre’nin insan sevgisini merkeze alan anlayışı, Anadolu’daki dayanışma kültürünü de etkilemiştir. Çünkü tasavvuf düşüncesinde insanın acısını paylaşmak, Hakk’a hizmet olarak görülmektedir.

Tasavvuf büyükleri ölümü, insanın faniliği anlaması için önemli bir tefekkür vesilesi olarak değerlendirmiştir. Bu nedenle cenaze merasimleri yalnızca bir uğurlama değil; aynı zamanda yaşayanlara dünyanın geçiciliğini hatırlatan manevi bir ikaz olarak görülmüştür. Mevlânâ’nın “Hamdım, piştim, yandım.” sözü, insanın dünya yolculuğundaki olgunlaşmasını anlatırken; ölüm de bu yolculuğun son durağı olarak kabul edilmiştir.

Cenaze Yemekleri ve Değişen Taziye Anlayışı

Türk toplumunda cenaze yemekleri uzun yıllar boyunca dayanışmanın bir parçası olarak uygulanmıştır. Geleneksel anlayışta cenaze sahibinin yemek hazırlaması beklenmezdi. Aksine komşular ve akrabalar cenaze evine yemek götürerek aileye destek olurdu.

İslam kültüründe cenaze evine yemek götürmek, sünnet kabul edilen güzel davranışlardan biri olarak değerlendirilmiştir. Çünkü yas içindeki insanların yemek hazırlayacak durumda olmayabileceği düşünülmüş; bu nedenle toplumun cenaze sahibinin yükünü paylaşması teşvik edilmiştir. Bu anlayış, Türk toplumunda asırlar boyunca güçlü şekilde yaşatılmıştır.

Ancak modern dönemde taziye kültüründe önemli değişimler yaşanmaya başlamıştır. Özellikle bazı bölgelerde taziye evlerinde etli ekmek, pide, kebap gibi yemeklerin verilmesi yaygınlaşmıştır. Bu durum, cenaze sahipleri üzerinde ekonomik baskı oluşturmakta ve taziye kültürünün manevi boyutunu gölgede bırakmaktadır.

Eskiden insanlar cenaze evine destek olmak amacıyla kendi yemeğini getirir, komşular kazan kaynatır ve yas sahibinin mutfağa girmesine izin verilmezdi.

Günümüzde ise bazı yerlerde insanlar cenaze evinden yemek bekler hâle gelmiştir. Hatta cenaze sahiplerinin “ayıp olmasın” düşüncesiyle borç alarak yemek verdiği görülmektedir. Bu durum, taziye kültürünün özündeki dayanışma anlayışıyla çelişmektedir.

Modern sosyolojik çalışmalar, taziye kültürünün giderek tüketim kültürünün etkisine girdiğini göstermektedir (Çakır, 2024). İnsanların cenaze evine dua ve destek amacıyla değil; çoğu zaman ikram beklentisiyle gitmesi, geleneksel dayanışma ruhunun zayıfladığını ortaya koymaktadır.

Pandemi sonrası dönemde yapılan araştırmalar da taziye merasimlerinin değişime uğradığını göstermektedir. Özellikle kalabalık yemek organizasyonlarının ekonomik yük oluşturduğu ve yas sahiplerini zor durumda bıraktığı belirtilmektedir (Sezen & Güngörer, 2023).

Hâlbuki Türk-İslam geleneğinde esas olan; cenaze sahibinin yükünü artırmak değil, hafifletmektir. Taziye evleri insanların karnını doyurma yeri değil; acıyı paylaşma ve manevi destek sunma mekânlarıdır.

Taziye kültürü, Türk toplumunun en önemli toplumsal dayanışma geleneklerinden biridir. Tarih boyunca ölüm karşısında insanların birbirine destek olması,

Türk-İslam medeniyetinin merhamet anlayışını yansıtmıştır. İslamiyet öncesi Türk geleneklerinden Osmanlı mahalle kültürüne kadar uzanan süreçte taziye, toplumsal birlikteliği güçlendiren önemli bir kurum olmuştur.

Ancak modernleşme ve tüketim kültürü, taziye anlayışını da dönüştürmeye başlamıştır. Özellikle cenaze yemeklerinin gösterişe dönüşmesi ve cenaze sahiplerinden büyük ikramlar beklenmesi, geleneksel dayanışma anlayışıyla çelişmektedir.

Toplumun yeniden taziye kültürünün özüne dönmesi gerekmektedir. Çünkü gerçek taziye; gösterişli sofralar değil, samimi dualar, içten destekler ve ortaklaşa taşınan acılarla anlam kazanır. Bir toplumun medeniyeti de en çok ölüm karşısındaki merhametinde ortaya çıkar.

Bir şeyin anlaşılamaması, onun olmadığına bir delil olamaz. Bir varlığın veya bir şeyin yokluğu; ancak onun olmadığını bildiren kesin bir delil ile ispatlanabilir. Çünkü bir şeyin varlığının "anlaşılamaması" ile o şeyin "olmadığının bilinmesi" birbirinden tamamen farklı durumlardır.

Varlığın Anlaşılamaması

Zihin; bir şeyin varlığını, niceliğini ve niteliğini kavrayamayabilir. Hatta kişi, bu durumun verdiği şaşkınlıkla onun varlığına şahit olmadığını ileri sürerek inkâr edip hakikate sırt çevirebilir. "Ben anlamadıysam yoktur" düşüncesiyle o şeyin varlığından yüz çevirir. Ancak bu kimsenin elinde, o şeyin yokluğuna dair hiçbir akli delil, olgu veya nakil söz konusu değildir.

Yokluğun Bilinmesi

Akıl, keskin ve kesin delillerle o şeyin bulunmadığını ve olmadığını ispat edebilir. Birkaç misal ile bu iki durumu açıklayacak olursak:

Hiç tren görmemiş bir köylü düşünelim. Tren, herhangi bir binek veya insan gücü olmadan hareket eden bir araçtır. Bu durum köylüyü hayrete düşürür ve bunun mümkün olup olmadığını sorgulamasına sebep olur. Hatta bir sonraki aşamada, elinde trenin olmadığına dair hiçbir delil bulunmasa da onun yokluğuna hükmetmeye başlar. Zira kendisi, bir hayvana bağlanmadan süratle hareket edecek bir aracı aklıyla anlamlandıramaz.

Bu anlattığımız durum, bir şeyin anlaşılamamasının onun yokluğuna hükmetmek için delil olamayacağına bir örnektir. Bu adamın, trenin varlığını haber vereni inkâr etmesi kendi ahmaklığından değil midir?

Diğer duruma (yokluğun bilinmesine) örnek verecek olursak; on saat sürecek bir tren yolculuğu yapan bir adama, başka birinin henüz birinci saatin sonunda "Tren varmak istediği yere geldi" beyanında bulunması, bu iddianın inkârını gerektirir. Çünkü yolcu, mesafenin ve bu yolculuğun on saatten az süremeyeceğinin (aklen ve fiilen) farkındadır.

Akli İdrak: Sırat Köprüsü Misali

Örnekleri bir üst çıtaya taşıyacak olursak; bize gelen birinin, "Kıyamet günü insanlar Sırat köprüsü üzerinde yürüyecekler ve bu köprü kıldan daha incedir" demesi karşısında insan şaşkınlığını gizleyemez. Çünkü insan daha önce ne kıyamet gününü ne de kıldan ince bir köprüyü görmüştür. Ancak inkâr edecek apaçık bir delili de yoktur.

"Ayaktan daha ince bir şeyin üzerinde insan yürüyemez" diyerek zırvalasa dahi, bir yolun veya köprünün ayaktan kalın olmasının zorunlu olduğuna dair hiçbir akli delil yoktur. Her ne kadar dünyadaki yollar ve köprüler genellikle ayaktan geniş olsa ve insan daha önce böyle bir yapıyı görmemiş olsa bile... İp cambazlarını daha önceden görmüş olabiliriz, ancak yine de ip ile ayağın genişliği asla ayak ile kılın genişliğiyle kıyaslanamaz.

Akıl, Allah’ın âdetini (kâinattaki işleyiş yasalarını) bozabileceğine hükmedebilir. Şüphesiz Allah, insanları en başında âdeten bu şekilde yürüyecek formda yaratandır. İstediği zaman da yürümenin bu âdetini değiştirebilir. Bilinir ki kuşlar da göklerde ayaklarıyla yürümez, kanatlarıyla uçarlar. Sonuç olarak, sırf aklı almadığı için Sırat'ı inkâr edenin, treni inkâr eden köylüden hiçbir farkı yoktur.

Nakli Deliller ve Kesin İnkâr

Yokluğuna hükmettiğimiz durumun naklî misaline gelecek olursak; "Kıyamet gününde velilerin ve Allah dostlarının çocukları, müşrik dahi olsalar azaplandırılmadan cennete girecektir" diyen birini kesin olarak inkâr edebiliriz. Müşrik ve kâfir olanın bağışlanmayacağı, ayetlerde ve hadislerde apaçık bir şekilde beyan edilmiştir.

Tüm bu misaller ile; bir şeyi anlayamamanın, o şeyi inkâr etmeyi gerekli kılmadığını apaçık bir şekilde anlamış oluyoruz. Kısaca tekrar edecek olursak: Adem-i ilim, adem-i vücuda delil olamaz. (Bir şeyin bilinmemesi/kavranamaması, onun var olmadığına delil teşkil etmez.

Evrende müşahede ettiğimiz nizam; hikmetten yoksun, amaçsız ve rastgele bir vakıanın eseri değildir.

Allah’ın Varlığı ve Gaye-Nizam Delili

Allah (c.c.)’ın varlığına dair hudûs ve imkân delillerinden sonra meseleyi nizam deliline getirdiğimizde karşımıza net bir tablo çıkar: Evrende müşahede ile sabit olan bu düzen, tesadüfi bir kozmik savrulmanın değil, bilinçli bir tercihin ve bir gayenin sonucudur. Bu kadar hassas bir düzenin kör bir tesadüften çıkması, aklın kabul edeceği bir şey değildir.

Kozmosta Mikro ve Makro: İnayet Delili

Evrendeki kurulu düzen ve varlıklar bütünü, insanın varlığına ve devamlılığına hizmet eder. Dünya atmosferinin kalınlığından azot-oksijen dengesine kadar her unsur, Güneş'in zararlı ışınlarını tam kararında süzecek hassasiyettedir. Yaşanacak milimetrik bir sapmanın bile dünyayı kavurucu bir yanmaya veya dondurucu bir soğuğa hapsedecek olması, bu delilin ve ardındaki inayetin en bariz göstergesidir.

Her Şey Bir Ölçü İledir

Örnekleri biraz sıradanlaştıracak olursak; insanın iç kimyasındaki DNA (basite indirgenemez karmaşıklık) ve protein sentezi süreçleri kusursuz nizamın dakik noktalarındandır. İmam Gazali (r.a.)'nin örnek verdiği “ön dişlerin kesici, arka dişlerin öğütücü olması” bir tesadüfün eseri olabilir mi?

Nizam, ilk müşahede ile sabit olan bir düzen olsa da; sistemin kendi içindeki ve sistemler arasındaki uyumu, gereksiz tek bir parçanın dahi bulunmaması ve her şeyin bir amaç etrafında şekillenerek sapmadan insanın faydasına çalışması, yaratıcının varlığını açıkça ortaya koyar. Bu özellikleri kapsayan bir Yaratıcıyı inkar etmek, aklın düpedüz inkarıdır.

Mesela, bir sistemin işlemesi için on parçaya ihtiyaç olduğunu ve bir tanesinin bile eksikliğinde sistemin işlevsiz kaldığını düşünelim. Böyle bir sistemin evrensel süreçte tesadüfen, parça parça oluştuğunu iddia etmek; istikrarı, uyumu, süreci ve faydayı değil, doğrudan aklı inkar etmektir.

Modern Biyoloji ve Bilimin İddiası

Evrende bilinçli bir görünümün (teleonomi) varlığını kabul edip de bu amaçlı görünümü mümkün kılan yasaları, başlangıcı belirleyen ve koşulları birbirine uyumlu hale getiren o mutlak iradeyi inkar etmek, bilim adı altında cehaletin dibini boylamaktır.

Varlıkların oluşumunu tanrısız delillendirdiğimizi varsaysak bile, bu nizamı kurup insana elverişli kılan akli etken nedir? Âlim, irade sahibi ve Kâdir bir Tanrı tasavvurundan başka hiçbir şey değildir. Kısacası, klasik bir işleyişten bahsedilebilse de, işlevsel bir inşadan "Tanrısız" bahsedilemez. Evrimin veya bilimsel süreçlerin kendi içindeki işleyişi delillendirilebilse bile, bu durum bir "üst çerçevenin" inkarını gerektirmez; aksine, bizlere bu süreçlerin muazzam uyumundan yola çıkarak doğrudan o Yaratıcının varlığını gösterir.

Evreni Okuma ve Derin Argüman

Formel olarak ifade edilebilen evren denklemi, deneyle doğrulanabilen bir tekrar, kavramsal uyum ve akılla okunabilen bir kozmosun, akılsız bir temele dayanması; akıl sahibi hiçbir varlığın ciddiye alamayacağı türden bir yanılsamadır.

Maddenin özünden haberdar olan her birey; maddenin kör, sağır, şuursuz olduğunu ve iradesizlikle bile vasıflanamayacak derecede bu niteliklerden yoksun bulunduğunu bilir. Öyleyse, kendi başına en ufak kompleks bir sistemi bile inşa etmekten aciz olan maddenin, koca kozmosu meydana getirdiğini iddia etmek aklın ihmali değil, doğrudan katlidir.

Velhasıl; mikrodan makroya kadar her zerrede müşahede edilen bu nizam ve inayet, kör bir savrulmanın değil, mutlak bir iradenin tecellisidir. Zira kusursuz işleyen bir sistem, yalnızca işleyişiyle değil; gayesi, ölçüsü ve hikmetiyle de kendisini kuran Kudret’i gösterir. Bu sebeple evren, başıboş bir varlık yığını değil; tesadüflerin oyun alanı değil; Âlim ve Kâdir olan Allah (c.c.)'ın kudret sahnesidir.

yaşadığı hâlde komşusunun adını bilmeyen, selamsız sabahsız bir hayatın akışına kapılan çağımız insanı, yalnızca zamanın darlığından değil, aidiyet hissinin

zayıflamasından da yoruluyor. İşte bu köksüzleşme ve yalnızlaşma çağında, mahalle kültürünün asırlardır taşıdığı bazı kadim unsurlar yeniden kendini hatırlatmaktadır.

Bu unsurların başında ise hiç şüphesiz camiler ve onların toplumsal hayata açılan yüzü olan cami avluları gelmektedir.

Türk-İslam şehir anlayışında cami, ibadet edilen kapalı bir yapı olmanın çok ötesinde, insanların karşılaştığı, hâlleştiği, dertlerini paylaştığı, birbirine

omuz verdiği ve toplumsal bağlarını diri tuttuğu bir hayat merkezidir. Özellikle mahalle camilerinin avluları, geçmişten bugüne içtimai hayatın sessiz

fakat derin hafızası olmuştur. Bayram sabahlarında çocukların neşeyle koşuşturduğu, cenaze günlerinde acının omuz omuza hafifletildiği, cuma çıkışlarında

hâl hatır sorulan bu avlular; toplumun görünmeyen manevi bağlarını ayakta tutan mekânlar hâline gelmiştir.

Bugün şehir planlaması denildiğinde çoğu zaman beton yapılar, trafik yoğunluğu, yollar ve kat yükseklikleri konuşulmaktadır. Oysa bir şehre ruhunu veren

asıl unsur, insanın insanla kurduğu ünsiyettir. Mahalle cami avluları ise bu ünsiyetin en tabi biçimde filizlendiği, insan ilişkilerinin resmiyet duvarlarına

çarpmadan gelişebildiği yaşayan sosyal alanlardır.

CAMİ VE MAHALLE KÜLTÜRÜNÜN TOPLUMSAL BAĞI

İslam medeniyeti, camiyi dünyadan uzaklaşılan bir inziva mekânı olarak değil, hayatın tam merkezinde duran bir kurum olarak konumlandırmıştır. Asr-ı Saadet’te

Mescid-i Nebevî; ibadetin yanı sıra ilmin öğretildiği, toplumsal meselelerin istişare edildiği, yardımlaşmanın organize edildiği ve müminlerin birbirine

kenetlendiği külli bir merkez işlevi görüyordu.[[^1]] Bu kurucu anlayış, sonraki yüzyıllarda İslam şehirlerinin mimarisine ve toplumsal düzenine yön vermiştir.

Osmanlı şehir yapısında mahalle kavramının fiziki ve manevi sınırları büyük ölçüde cami etrafında şekillenmiştir. Mahalleye asıl kimliğini kazandıran temel

unsur mahalle camisiydi. İnsanlar aynı kubbenin altında namaza duruyor, aynı avluda karşılaşıyor, aynı cenazeyi uğurluyor ve aynı bayram sevincini paylaşıyordu.

Bu müşterek hayat, zamanla sarsılmaz bir ortak hafıza ve güçlü bir mahalle aidiyeti oluşturuyordu.[[^2]]

Cami avluları, sosyal iletişimin en tabi biçimde gerçekleştiği alanlardı. Bu mekânlarda insanlar herhangi bir resmiyet baskısı hissetmeden bir araya gelir,

gündelik hayatın yükünü paylaşırdı. Bugün sosyolojide “kamusal alan” olarak ifade edilen toplumsal buluşma zeminlerinin geleneksel dünyamızdaki asıl karşılığı,

işte bu mahalle cami avlularıdır.

CAMİ AVLULARININ SOSYOLOJİK İŞLEVİ

Toplumsal yapı içindeki işlevleri bakımından cami avluları, toplumun farklı kesimlerini aynı iklimde buluşturabilen nadir sosyal alanlardan biridir. Modern

şehir hayatı insanları gelir düzeylerine, eğitimlerine ve yaşam tarzlarına göre birbirinden ayırıp sınırlandırırken; cami avluları bu görünmez duvarları

sessizce aşabilmektedir.

Bir esnaf ile bir memur, bir öğrenci ile bir emekli, bir işçi ile bir akademisyen aynı avluda yan yana durabilmekte; insanlar arasında doğal ve hesapsız

ilişkiler kurulabilmektedir. Bu tabii karşılaşmalar, modern hayatın doğurduğu yabancılaşmayı hafifletmekte, mahalle içi güven duygusunu güçlendirmektedir.[[^3]]

Anadolu şehirlerinde cami avluları hâlâ toplumsal hafızanın canlı parçalarından biridir. Sabah namazı sonrasında yapılan sükûnetli sohbetler, cuma çıkışında

şadırvan başında kurulan küçük halkalar, cenaze sonrasında edilen dualar ve bayramlaşmalar; toplumun birlik hissini diri tutmaktadır.

Bu alanların dikkat çekici bir başka yönü de kuşaklar arası iletişimi organik bir şekilde sağlamasıdır. Günümüzde gençlerle yaşlıların yolları giderek

daha az kesişirken, cami çevresi farklı nesilleri aynı ortamda buluşturmaktadır. Çocukların ve gençlerin büyüklerin sohbetine, edebine ve hayat tecrübelerine

burada şahit olması; kültürel aktarım ve kuşaklar arası bağın korunması açısından büyük önem taşımaktadır.

DAYANIŞMA VE YARDIMLAŞMA KÜLTÜRÜNÜN MERKEZİ

Türk toplumunda yardımlaşma kültürü, tarihten bu yana cami merkezli bir ahlakla gelişmiştir. İhtiyaç sahiplerinin gözetilmesi, cenaze sahiplerine destek

olunması, hasta ziyaretlerinin organize edilmesi ve fakirlerin incitilmeden korunması gibi birçok sosyal dayanışma pratiği mahalle camileri etrafında şekillenmiştir.[[^4]]

Bilhassa ramazan aylarında cami avluları, adeta kabuğunu çatlatarak farklı bir canlılık kazanır. İftar öncesi kurulan sofralar, teravih namazı sonrasında

çay kokusuna karışan sohbetler, çocukların avludaki neşesi ve kandil gecelerinde oluşan manevi atmosfer; toplumsal birlik duygusunu kuvvetlendirmektedir.

Aynı şekilde mevlitler ve cenaze merasimleri de insanların yalnızlık hissini azaltan, onlara bir cemaate ait olduklarını hatırlatan önemli toplumsal buluşmalardır.

Bu yönüyle cami avluları, dinî bir vecibenin ifa yeri olmanın ötesinde; paylaşmanın, dayanışmanın ve birlikte yaşama kültürünün canlı tutulduğu köklü birer

sosyal sığınaktır.

MODERNLEŞEN VE YALNIZLAŞAN İNSAN

Teknolojik gelişmeler hayatı kolaylaştırırken insanların birbirine yakınlaşmasını aynı ölçüde sağlayamamıştır. Bilakis, modern şehirlerde insanlar kalabalıkların

içinde derin bir yalnızlığa sürüklenmektedir. Dijital iletişimin artmasıyla birlikte yüz yüze ilişkiler zayıflamış; insanlar aynı sokakta yaşasa, aynı

havayı solusa bile birbirinin hayatına yabancı hâle gelmiştir.[[^5]]

Eskiden mahalle kültürü içinde kendiliğinden gelişen insan ilişkileri bugün ciddi bir çözülme yaşamaktadır. Çocukların sokaklardan çekildiği, komşuluk

ilişkilerinin zayıfladığı ve insanların apartman dairelerine kapandığı bir dönemde; mahalle camileri ve onların avluları, insanı insana yaklaştırabilen

nadir mekânlardan biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Özellikle yaşlı bireyler açısından cami avluları, sosyal hayattan kopmayı önleyen hayati alanlardır. Emeklilik sonrası yalnızlaşma riski yaşayan birçok

insan için camiye gitmek, yalnızca ibadet etmek anlamına gelmez; aynı zamanda hayata, mahalleye ve insanlara yeniden karışmaktır. Orada kurulan dostluklar

ve sohbet halkaları, yalnızlık hissinin dağılmasında en tesirli vesile olmaktadır.

ŞEHİR KİMLİĞİ VE MANEVİ ATMOSFER

Bir şehrin kimliği yalnızca binalardan, yollardan ve meydanlardan oluşmaz. Şehrin asıl ruhu; onun insan ilişkilerinde, sokaklarında, seslerinde ve ortak

hafızasında saklıdır. Mahalle cami avluları da bu ruhun yaşayan en canlı cüzlerindendir.

Anadolu’nun kadim şehirlerinde bir cami avlusuna adım atmak; huzur, sükûnet ve emniyet hissiyle karşılaşmak demektir. İnsan burada yalnızca komşusunun

sesini değil, kendi gönül sesini de dinleme fırsatı bulur. Modern hayatın insanı sürekli aceleye zorlayan karmaşası içinde, bu tür ortak nefes alanlarının

kıymeti her geçen gün daha da belirgin hâle gelmektedir.

Bugün modern şehirlerimizde planlı parklar, büyük alışveriş merkezleri ve modern sosyal tesisler inşa edilse de, buralar insanların samimi bağlar kurabildiği

alanların yerini tutamamaktadır. Cami avlularını farklı kılan temel mukavemet ise burada resmiyetin, çıkar ilişkisinin ve tüketim zorunluluğunun değil;

hesapsız ve samimi insan ilişkilerinin hâkim olmasıdır.

Mahalle cami avluları, geçmişten bugüne toplumun manevi ve sosyal bağlarını taşıyan müstesna mekânlar olmuştur. Bu alanlar yalnızca camilerin mimari bir

tamamlayıcısı değil; toplumsal kaynaşmanın, yardımlaşmanın, kuşaklar arası iletişimin ve mahalle aidiyetinin merkez üssüdür.

Modern şehir hayatı insanı yalnızlaştırırken, cami avluları insanı yeniden topluma yaklaştırma ve cemaat kılma potansiyelini hâllâ korumaktadır. İçinde

bulunduğumuz bu yabancılaşma çağında, bu mekânların yalnızca dinî yönüyle değil; sosyal ve kültürel işlevleriyle de yeniden idrak edilmesi büyük önem taşımaktadır.

Çünkü bir toplumun gerçek gücü, yalnızca büyük meydanlarında sergilediği ihtişamda değil; küçük mahalle avlularında yaşattığı samimiyet, dayanışma ve insan

sıcaklığında saklıdır.

Dipnotlar

[^1]: Muhammed Hamidullah, *İslam Peygamberi*, çev. Salih Tuğ, İstanbul: İrfan Yayıncılık, 1993, s. 112.

[^2]: İlber Ortaylı, *Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek*, İstanbul: Timaş Yayınları, 2006, s. 145.

[^3]: Münbehir Aksan, “Mahalle Kültürü ve Toplumsal Dayanışma”, *Sosyoloji Araştırmaları Dergisi*, Cilt 12, Sayı 2, 2018, s. 78.

[^4]: Amiran Kurtkan Bilgiseven, *Sosyolojik Açıdan Tasavvuf ve Laiklik*, İstanbul: Filiz Kitabevi, 1985, s. 214.

[^5]: Zygmunt Bauman, *Akışkan Modernite*, çev. Sinan Okan Çavuş, İstanbul: Can Yayınları, 2017, s. 96.

Bibliyografya

* Aksan, Münbehir. “Mahalle Kültürü ve Toplumsal Dayanışma.” *Sosyoloji Araştırmaları Dergisi* 12/2 (2018): 65-84.

* Bauman, Zygmunt. *Akışkan Modernite*. Çev. Sinan Okan Çavuş. İstanbul: Can Yayınları, 2017.

* Bilgiseven, Amiran Kurtkan. *Sosyolojik Açıdan Tasavvuf ve Laiklik*. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1985.

* Hamidullah, Muhammed. *İslam Peygamberi*. Çev. Salih Tuğ. İstanbul: İrfan Yayıncılık, 1993.

* Ortaylı, İlber. *Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek*. İstanbul: Timaş Yayınları, 2006.

Fıkıh kaynaklarında, kadının üç günlük yol mesafesine denk olan uzun bir sefere mahremsiz çıkmasının caiz olmadığı ifade edilmiştir. Bu konuda âlimler büyük ölçüde ittifak etmişlerdir. Çünkü Resûlullah ﷺ, kadının yanında mahremi olmadan sefere çıkmamasını tavsiye etmiş; böylece onun emniyetini ve vakarını muhafaza etmeyi hedeflemiştir.

Bunun yanında kısa mesafeli yolculuklarda farklı değerlendirmeler yapılmıştır. Hanefî mezhebinde İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe ile İmam Ebû Yusuf, mahremsiz yolculuğu uygun görmemiş ve mekruh kabul etmişlerdir. İmam Muhammed ise yol güvenliğinin sağlandığı durumlarda daha müsamahalı davranmıştır. Bu görüş ayrılığı, İslâm hukukunun meseleleri değerlendirirken şartları ve toplum yapısını dikkate aldığını göstermektedir.

Günümüzde ulaşım araçlarının gelişmesi ve güvenlik imkânlarının artması sebebiyle bazı asri âlimler daha farklı değerlendirmelerde bulunsa da, birçok ilim ehli ihtiyatlı davranmanın daha uygun olduğunu ifade etmektedir. Çünkü İslâm’ın koyduğu hükümler yalnızca bir yasak anlayışı değil; insanı koruma ve fitneden uzak tutma gayesi taşımaktadır.

Netice olarak, kadının mahremsiz yolculuğu meselesinde asıl hedef; emniyetin, iffetin ve dinî hassasiyetin korunmasıdır. Müslüman kişi, hem yaşadığı dönemin şartlarını hem de dinin tavsiye ettiği ihtiyat ölçüsünü birlikte değerlendirmelidir.

Kaynaklar:

El-Fetâvâ’t-Tatarhâniyye, c. 2, s. 15-16.

Sahih-i Buhari, “Taksîr”, 4.

Sahih-i Müslim, “Hac”, 413-424.

İşte günümüzün kimliklerindeki (artık açıkça yazmıyor) bir bilgi üzerinden yola çıkacağız bugün, kimlikte yazan ama mana itibariyle üzerine pek düşünülmeyen bir ibare, kimliğimizde yazan dini ‘’İslam’’ yazısı. Gerçekten de bu kelimenin bize ne anlattığının farkında mıyız? Veya bu kimliği taşıyan şahıstan ne beklendiğinin. Kimisi elbette farkında ama bir güruh var ki bu insanlar için o karttaki İslam kelimesinin çağrıştırdığı hiçbir şey yok. Sanki sadece atalarından kalan orada yazması gerekli olan bir miras. İşte bu insanlara kimlik Müslümanları diyoruz. Bunlarda günümüz modernizminin bir icadı. Dinini, varlığının sebebini bir kelimeye sığdırıp onu bir mürekkeple yazılı halde alelade bir karta hapseden insan müsveddeleri.

Şimdi bu insanları biraz daha yakından tanıyalım içlerinden bazılarını (az sonra vasıfları zikredilince) gözünüz illaki bir yerlerden ısıracaktır.

Resme yukarıdan bakınca bu tarz kişilerin ılıman İslam figüründen olduklarını görürsünüz (Hani yüce kitabımız Kuran-ı Kerimde onlarca kez iman ve salih amel vurgusu yapılmasına rağmen İslam’ı kalp temizliğine sığdırıp gerisini teferruat görenler.). Kendilerine kimliğinde yazanı gönlüne de yazmalısın diyen muhafazakâr kesimden pek hazzetmezler. Çünkü önceki yazılarımızdaki kiralık kafalar gibi bu kişilerde, bu insanları çağdaşlaşma karşısında bir engel olarak görürler.

Bir diğer özellikleri de İslam da reform istemeleridir. Bu arkadaşlar kendi geri kafalarınca İslam’ın geri kaldığını cahiliye çağını kapatıp ilim çağını açan (İslam memleketlerinden yağmaladıklarıyla, o çok beğendikleri batı ilim irfan sahibi olmuştur.) İslam müessesesinin çağa ayak uydurması gerektiğini söylerler. Bununla da kalmayıp İslam’ın ana unsurları olan Kitap ve Sünnet i itibarsızlaştırmak için de ellerinden geleni yaparlar. Bu kişiler toplumumuzda tarihselci olarak da bilinir. (Çünkü en önemli argümanları kitap ve sünnetin sadece geldiği asırda bir rehber oluşu kendilerinden sonraki zamanı kapsamamasıdır.) Yaptıkları fiiller ve söylemleri her ne kadar küfrü gerektirse de kimliklerinde yazan ve az da olsa ağızlarından çıkan İslam kelimesi hasebiyle onları küfürle veya nifakla itham etmekten imtina etmekteyim. Burada bu kişilerin iddialarına bir yanıt vermemiz yazıyı uzatır ve gerçekten de burada yazdığımız bir iki sayfayla anlatamayız. O yüzden ilmi menhece uygun olarak bu konuya girmiyoruz.

Bu insanlardaki bir özellik de dinine uygun yaşayan kişileri aşağı görmeleridir. Dışarıda çarşaflarıyla dolaşan hanımlara, sarıklarıyla dolaşan beylere kınar gözlerle bakan Müslüman sıfatıyla dolaşan birini görürseniz bilin ki bir kimlik Müslümanıyla karşı karşıyasınızdır. Ne gariptir ki kendilerine kılık kıyafet hususunda yöneltilen en hafif bir eleştiriye tahammül edemeyen bu insanlar başkasına gelince ayrıştırmacı ve kınayıcı olabiliyorlar.

Burada bir kısmını zikretmemizle beraber daha birçok özellik sayabiliriz. Ancak yazıyı uzatmamak adına son ve çok önemli olarak zikretmememiz gereken, sadece bu kişiler için değil günümüz Müslümanlarının genelinde görülen bir durum daha var. Bu da İslam’ı sadece ibadetlere ve mabetlere hasretme durumudur. Bu sadece kimlik Müslümanlarının değil, günümüzde Müslümanların çoğunun düştüğü bir hatadır. İçinde insan ilişkilerinden tutun kâinatın zerrelerine kadar birçok konunun mevzu bahsedildiği Yüce Kitabımızı ve Peygamber Efendimizin (S.A.V.) sünnetini sadece kalp temizliğine veya İslam’ın beş şartına sıkıştırmanın (tabi ki beş şartın önemini inkâr etmiyoruz) at gözlüğü takmaktan farksız olduğu aşikârdır. İslam sadece kişiyi değil toplumu düzenler. Tarihen de sabittir ki İslam medeniyetinin en büyük devletleri kitap ve sünnete tabietiyle büyümüştür. Çünkü bütün bu devletlerde kişiyi ve toplumu ilgilendiren hukuk kuralları İslami çerçevede oluşturulmuştur. Bir örnekle yazdıklarımızı perçinlemek istiyorum. Doğulu ve batılı bütün filozoflar her zaman erdemli bir devlet arayışı içerisinde olmuştur. Ve tarih boyunca bu konuda örnekler verilmiştir. Asr-ı saadet gibi, Abbasiler gibi, Endülüs gibi. Bir de kimlik Müslümanlarının çok beğenmediği batının filozoflarının zikrettiği örnek bir devlet vardır ki bu da Osmanlı devletidir. Bakın Güneş Ülkesi adlı kitabıyla tanınan ve hep o erdemli devletin özlemini çeken ünlü İtalyan yazar ve filozof Tommaso Campanella (1568-1639) güneş ülkesini nerede bulmuş:

“Güneş ülkeyi yeryüzünde bulmak mümkün mü? Fikir hürriyetine, vicdan hürriyetine, lisan hürriyetine ilişmeyen Türklerin mevcudiyeti hiç olmasa yarın böyle bir ülkenin olacağını bana zannettiriyor. Mademki düşünceyi zindana koymayan, hakikat sevgisini zincire vurmayan bir millet, o cesur ve adil Türkler var, üzerinde yalnız hakikatin, adaletin ve hürriyetin hüküm sürdüğü bir güneş ülke niçin vücut bulmasın.”

Görüldüğü gibi çağdaş batı adamının 500 yıl önce gördüğü adalet ve saadet dolu medeniyeti biz 1400 yıldır mensubu olduğumuz halde göremiyoruz. Belki de İslam ibaresini o kâğıda hapsettiğimiz gün kalplerimizi de hapsettik, belki de bulmak istediğimiz uğruna her şeyimizi verdiğimiz vaat edilmiş çağdaşlığımız elimizdeydi ama göremedik. Yoksa her şeyimizi verirken ruhumuzu da mı verdik? Herhalde bugün bu yüzden bu kadar yorgun ve eksiğiz ve bizden olana bir o kadar yabancıyız.

Ama nihayetinde yine de umudumuzu yitirmedik. Bir Müslüman Allah Teâlâ dan ümidini kesmeyeceği gibi kullarından da ümidini kesmez. Elbette vardır ayakaltına alınmak istenen İslam’ın izzetini yeniden burçlara dikecek bir fatih. Elbette vardır modern haçlıların saldırısından bezmiş, yorgun Müslümanların kalplerini yeşertecek bir Selahaddin. İlmiyle irfanıyla onları sadece cenk meydanında değil, fikir ve düşünce meydanında da alt edecek bir İmam Gazali elbette vardır ve var olacaktır. Yazımızı merhum Cemil Meriç’in sözüyle bitirmek istiyorum. (Konumuza uyması için üzerinde ufak bir değişiklik yaptım sözün aslında Müslümanlar yerine Türkiye zikredilmektedir.):

‘’Müslümanlar ruhunu kaybetti. Toprak mı? En değersiz şeyimizdir belki de! Belki de en değersiz şeyimizi kaybedince her şeyimizi kaybettiğimizi anladık. Ruhumuzu…"

Allah-u Teâlâ’nın İslam’ı sadece kimliğimize değil kalplerimize de koyması duası ile…

İslam düşünce geleneğinde ilmi derinliği ve insan ruhuna dokunan nasihatleriyle müstesna bir yere sahip olan İmam Şâfiî (rahimehullah), yalnızca fıkıh alanında bıraktığı ilmî mirasla değil, insan hayatını anlamlandıran veciz ifadeleriyle de asırlar boyunca gönüllere hitap etmiştir. O, şiirlerinde dünya hayatının geçiciliği, insanın imtihanlarla olgunlaşması ve zorluklar karşısında metanet göstermesi gerektiğini hikmetli dizilerle anlatır. Nitekim şu beyitlerde dünya hayatının değişken tabiatını ve değerli insanların neden çoğu zaman daha ağır sınamalardan geçtiğini son derece etkileyici bir üslupla ortaya koymaktadır.

‎الدَهرُ يَومانِ ذا أَمنٌ وَذا خَطَرُ

‎وَالعَيشُ عَيشانِ ذا صَفوٌ وَذا كَدَرُ

“Dünya iki gündür: biri emniyet, biri tehlike;

Hayat da iki türlüdür: biri huzur, biri sıkıntı.”

İnsan, çoğu zaman hayatın yalnızca rahatlık ve huzurdan ibaret olmasını ister. Oysa yaşadığımız dünya, kalıcı mutluluğun mekânı değil; sabrın ve teslimiyetin sınandığı bir imtihan yurdudur. Bugün güven içinde olan insan, yarın bir belâ ile karşılaşabilir; bugün darlık yaşayan biri ise yarın ferahlığa erişebilir. Mümin için önemli olan, şartların değişmesi değil; değişen şartlar karşısında istikametini koruyabilmesidir.

İmam Şâfiî bu hakikati daha da derinleştirerek şöyle buyurur:

‎أَما تَرى البَحرَ تَعلو فَوقَهُ جِيَفٌ

‎وَتَستَقِرُّ بِأَقصى قاعِهِ الدُرَرُ

“Görmez misin, denizin yüzeyinde değersiz leşler yüzer;

En derin dibinde ise inciler bulunur.”

Bu beyit, hayatın en çarpıcı gerçeklerinden birini anlatmaktadır: Kıymetli olan, çoğu zaman kolay elde edilmez. İnci, denizin yüzeyinde değil; derinliklerde oluşur. İnsan da böyledir. Karakter, iman, ilim ve hikmet; rahatlık içinde değil, çoğu zaman zorluklar, yalnızlıklar, mücadeleler ve sabır ile olgunlaşır. Bu sebeple salih insanların, ilim ehlinin, hakikat yolunda yürüyenlerin daha çok sınanması tesadüf değildir. Çünkü Allah Teala bazen kulunu sıkıntıyla terbiye eder.

Bu hakikatin bir başka yönünü ise şu beyit ortaya koymaktadır:

‎وَفي السَماءِ نُجومٌ لا عِدادَ لَها

‎وَلَيسَ يُكسَفُ إِلّا الشَمسُ وَالقَمَرُ

“Gökte sayısız yıldız vardır;

Fakat tutulmaya uğrayan ancak güneş ve aydır.”

Gökyüzünde sayısız yıldız bulunmasına rağmen tutulma yalnızca güneş ve ayda meydana gelir. Çünkü dikkat çeken, ışık veren, insanlara yön gösteren onlardır. İnsanlar arasında da böyledir; faydalı olan, öne çıkan, hakikati temsil eden, çevresine ışık olan kimseler çoğu zaman daha fazla imtihanla, eleştiriyle, hasetle ve zorlukla karşılaşırlar. Ancak bu durum, onların değerini azaltmaz; aksine kıymetlerini daha görünür hâle getirir. Bu sebeple insan, karşılaştığı zorlukları yalnızca bir engel olarak değil, kendisini olgunlaştıran bir imtihan olarak görmelidir. Mücadeleden kaçmak, insanı sıradanlaştırabilir; fakat sabırla direnmek, kişiyi inci gibi kıymetli, güneş gibi faydalı hâle getirir. Dünya hayatı kolaylık ve sıkıntının iç içe geçtiği geçici bir yolculuktur. Bu yolculukta önemli olan, fırtınaların hiç çıkmaması değil; fırtınalar içinde yönünü kaybetmemektir.

İmam Şâfiî’nin (rahimehullah) bu hikmetli beyitleri, bize dünyanın huzur ve meşakkat arasında gidip gelen bir imtihan sahası olduğunu hatırlatmaktadır. Özellikle hayırlı işler peşinde olan, hakikati yaşamaya çalışan ve insanlara fayda sunan kimselerin daha çok sınanması, onların değersizliğini değil; aksine kıymetini gösterir. Öyleyse insan, karşılaştığı zorluklar sebebiyle yolundan vazgeçmemeli; her imtihanın ardında bir hikmet, her sabrın sonunda bir zafer bulunduğunu bilerek mücadelesine devam etmelidir.

Hanefî mezhebine göre ölmüş kişi adına kurban kesmek câizdir. Bunun için ölünün hayattayken özel bir vasiyette bulunmuş olması şart değildir. Kişi kendi malından kurban kesip sevabını vefat etmiş kimseye bağışlayabilir. Hanefî fakihleri, ibadetlerin sevabının ölülere ulaşacağını kabul etmiş ve bunu sadaka vermek gibi hayırlı ameller kapsamında değerlendirmişlerdir.

Şâfiî mezhebinde tercih edilen görüşe göre ise ölü adına kurban kesilebilmesi için kişinin bunu vasiyet etmiş olması gerekir. Çünkü kurban, mali yönü bulunan bir ibadet olduğundan, ölünün malından yapılacak tasarrufun onun iznine dayanması gerektiği ifade edilmiştir. Bu sebeple vasiyet bulunmadığında onun adına kurban kesilmesi uygun görülmemiştir.

Bununla birlikte Şâfiî mezhebindeki bazı âlimler, vasiyet bulunmasa da ölü adına kurban kesilebileceğini söylemişlerdir. Bu görüşü savunan fakihler, kurbanın sevabının bağışlanmasının sadaka ve dua gibi ölülere fayda sağlayan ameller kapsamında değerlendirilebileceğini ifade etmişlerdir.

Sonuç olarak İslam âlimleri, ölü adına yapılan ibadet ve hayırların sevabının bağışlanabileceği konusunda genel olarak olumlu yaklaşmışlardır. Özellikle Hanefî mezhebinde bu uygulama yaygın kabul görmüş; Şâfiî mezhebinde ise vasiyet şartı etrafında farklı değerlendirmeler ortaya çıkmıştır. Müminler, vefat eden yakınlarını hayırla anmak, onlar için dua etmek ve sevap bağışında bulunmak suretiyle vefa duygularını sürdürmeye devam etmektedirler.

Kaynaklar

İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, 6/313.

Şirbînî, Muğni’l-muhtâc, 6/137.

Nevevî, el-Mecmûʿ, 8/406.

Râfiî, el-Azîz, 7/130.

Tasavvuf düşüncesi ise meseleye yalnız beden merkezli yaklaşmaz. Tasavvufta dinlenmek; insanın nefsin ağırlığından, dünyanın aşırı meşgalesinden ve zihinsel dağınıklıklardan uzaklaşarak kalbî bir sükûnete erişmesi olarak değerlendirilir. Bu yönüyle dinlenme, sadece biyolojik bir zorunluluk değil, aynı zamanda insanın kendisini yeniden inşa etme sürecidir.

Dinlenmenin İnsan Hayatındaki Yeri

İnsan bedeni belirli bir ritim üzerine yaratılmıştır. Uyku ve uyanıklık, hareket ve durgunluk, çalışma ve istirahat arasındaki denge insan sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. Modern tıp araştırmaları, yeterli dinlenmenin bağışıklık sistemi, zihinsel performans, duygusal denge ve fiziksel sağlık üzerinde doğrudan etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Uyku bozuklukları, aşırı çalışma ve sürekli stres hâli ise depresyon, anksiyete, dikkat eksikliği ve kronik yorgunluk gibi problemlere sebep olabilmektedir.

Ancak dinlenmenin yalnızca biyolojik yönü üzerinde durmak eksik bir yaklaşım olacaktır. İnsan yalnız bedenden ibaret değildir. Düşünen, hisseden, anlam arayan ve ruh taşıyan bir varlık olarak insanın psikolojik ve manevî dinlenmeye de ihtiyacı vardır. Bu sebeple modern insanın karşı karşıya bulunduğu temel problemlerden biri, bedeni dinlense bile ruhunun huzur bulamamasıdır.

Teknolojik gelişmelerle birlikte çalışma saatlerinin belirsizleşmesi, dijital dünyanın insan zihnini sürekli uyarılması ve şehir hayatının bitmek bilmeyen gürültüsü, bireyin gerçek anlamda dinlenmesini zorlaştırmaktadır. İnsan artık fiziksel olarak hareketsiz kalsa bile zihinsel olarak sürekli meşgul durumdadır. Bu durum ise modern çağın en belirgin yorgunluk biçimlerinden birini meydana getirmektedir.

Tasavvuf Düşüncesinde Dinlenmek

Tasavvufta dinlenme kavramı, “sükûn”, “itmi’nân”, “huzur” ve “tevekkül” gibi kavramlarla yakın ilişki içerisindedir. Tasavvuf geleneği, insanın gerçek huzura ancak kalbin dünyevî karmaşadan arınmasıyla ulaşabileceğini savunur. Bu nedenle sûfîler için dinlenmek, yalnızca bedenin uyuması değil; kalbin de dünya hırsından uzaklaşmasıdır.

Kur’ân-ı Kerîm’de gece vakti insan için bir “libas” yani örtü, uyku ise bir istirahat vesilesi olarak ifade edilmektedir. Bu yaklaşım, dinlenmenin ilahî düzenin bir parçası olduğunu göstermektedir. Tasavvuf ehli ise bu dinlenmeyi sadece fiziksel anlamda değerlendirmemiş; geceyi aynı zamanda tefekkür, muhasebe ve manevî arınma zamanı olarak görmüştür.

Sûfî düşüncede insanın aşırı dünya meşgalesi içinde kaybolması, kalbin yorulmasına sebep olur. Bu nedenle uzlet, tefekkür, zikir ve sükût gibi uygulamalar bir tür ruhsal dinlenme yöntemi olarak değerlendirilmiştir. Özellikle “halvet” anlayışı, insanın belirli bir süre dış dünyanın karmaşasından uzaklaşarak iç dünyasına yönelmesini amaçlar.

Tasavvufta sıkça vurgulanan “az konuşmak, az yemek ve az uyumak” prensibi ilk bakışta dinlenmeye aykırı gibi görünse de burada amaç bedenin yıpratılması değil, insanın nefsin aşırılıklarından korunmasıdır. Nitekim sûfîler, ölçüsüz çalışmanın ve aşırı dünyevîleşmenin insan ruhunu yoracağını ifade etmişlerdir.

Modern Dünyada Dinlenemeyen İnsan

Sanayi devrimi sonrasında çalışma anlayışı büyük ölçüde değişmiş, insan üretim mekanizmasının sürekli çalışan bir parçası hâline gelmiştir. Dijital çağ ise bu süreci daha ileri taşımıştır. Günümüzde bireyler iş yerlerinden ayrıldıklarında bile telefonlar, mesajlar ve sosyal medya aracılığıyla zihinsel olarak çalışmaya devam etmektedir.

Bu durum insanın “sessizlik” ile bağını zayıflatmıştır. Oysa insan zihni belirli aralıklarla sessizliğe ihtiyaç duyar. Sürekli bilgi akışına maruz kalan bireylerde dikkat dağınıklığı, sabırsızlık ve tahammülsüzlük artmaktadır. Tasavvufun önem verdiği “sükût” kavramı bu noktada dikkat çekicidir. Çünkü sükût yalnız konuşmamak değil, zihinsel karmaşadan uzaklaşabilmektir.

Modern insanın önemli sorunlarından biri de yalnız kalamamasıdır. Kalabalıklar içinde yaşayan birey, çoğu zaman kendi iç sesini duyamamaktadır. Tasavvuf geleneğinde ise insanın kendisini tanımasının yolu, zaman zaman içe yönelmesinden geçmektedir. Bu nedenle sûfîler, tefekkürü insan ruhunun dinlenme alanlarından biri olarak kabul etmişlerdir.

Dinlenmenin Manevî Boyutu

Dinlenmek yalnızca bir ihtiyaç değil, aynı zamanda insanın varoluşunu anlamlandırabilmesi için gerekli bir süreçtir. Sürekli hareket hâlinde olan insan düşünemez, hissedemez ve derinleşemez. Oysa insanı diğer canlılardan ayıran temel özelliklerden biri tefekkür edebilmesidir.

Tasavvuf düşüncesinde kalbin huzuru büyük önem taşır. Kur’ân-ı Kerîm’de “Kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur” buyurulmaktadır. Bu anlayışa göre insanın gerçek dinlenmesi, yalnızca bedensel rahatlama ile değil, kalbî huzur ile mümkündür.

Bu sebeple ibadetler de belirli yönleriyle ruhsal dinlenme işlevi görmektedir. Namazın insanı günlük hayatın telaşından kısa süreliğine uzaklaştırması, duanın zihinsel rahatlama sağlaması, zikrin insanın iç dünyasını sakinleştirmesi bu bağlamda değerlendirilebilir.

Tasavvuf tarihinde birçok sûfî, tabiat ile iç içe yaşamayı, sade bir hayat sürmeyi ve gösterişten uzak durmayı tercih etmiştir. Bunun temel sebeplerinden biri, sade yaşamın insan ruhunu daha az yormasıdır. Modern dünyanın karmaşık ve hızlı yapısı ise insanı sürekli tüketmekte ve zihinsel bir yorgunluğa sürüklemektedir.

Dinlenmek, insan hayatının vazgeçilmez ihtiyaçlarından biridir. Ancak bu ihtiyaç yalnızca bedenin değil, ruhun ve zihnin de ihtiyacıdır. Modern çağın hız odaklı yaşam anlayışı, insanı sürekli meşgul ederek gerçek anlamda dinlenmesini zorlaştırmaktadır. Tasavvuf düşüncesi ise dinlenmeyi yalnız fiziksel bir gereklilik olarak değil, insanın iç huzurunu yeniden bulma süreci olarak değerlendirmektedir.

Sükût, tefekkür, zikir, ibadet ve sade yaşam anlayışı, tasavvufun insana sunduğu manevî dinlenme yolları arasında yer almaktadır. Bu yönüyle tasavvuf, modern insanın yaşadığı ruhsal yorgunluk karşısında önemli bir denge ve huzur arayışına işaret etmektedir.

İnsan yalnız uyuyarak değil; bazen susarak, düşünerek, dua ederek ve kalbini dinleyerek de dinlenir. Gerçek istirahat ise bedenin değil, gönlün huzura kavuştuğu anda başlar.

Elhamdülillah, vessalâtü vesselâmü alâ Resûlillah.

Manevî yolculuk, zihnî bir bilgi aktarımı değil, kalpten kalbe akan bir feyz yoludur. Bu yolun sâliki için en büyük sermaye, mürşidine duyduğu hürmet ve kalbindeki sarsılmaz muhabbettir. Zira edep ve tâzimle eğilmeyen bir başın, hakîkat pınarından kana kana içmesi mümkün değildir. Teslimiyet, nefsin zincirlerinden kurtulup bir kâmil mürşidin rehberliğinde özgürlüğe kanat çırpmaktır.

İbn Arabî Hazretleri, Mevâkıʿu’n-Nücûm adlı eserinde (sf. 196), bir mürşide olan kalbî bağlılığın ehemmiyetini cümlelerle beyân eder:

“Şeyhinin huzûrunda bulunduğun ve nefsinde ona karşı bir hürmet ve saygı hissettiğin zaman bil ki; onun hakkını gözeterek gösterdiğin bu tâzim (saygı), senin onun elinde kurtuluşa ermenin asıl kaynağıdır. Eğer (kendi nefsinde) ona hürmet etmekten mahrûm kalırsan, ondan başkasını ara; çünkü ona karşı içinde bir saygı ve edep beslemediğin sürece ondan asla yararlanamazsın. O şeyh, insanların en fazîletlisi ve en âlimi olsa bile durum değişmez. Eğer nefsinde ona karşı bir hürmet bulursan, ona hizmet et. Onun huzûrunda, seni dilediği gibi evirip çeviren elleri arasında bir ‘ölü’ gibi ol; onun yanındayken kendi başına bir plan ve tedbir içinde olma.”

Bu muazzam îkaz, mürşid-mürid ilişkisinin temel taşını “tâzim” olarak belirler. Şeyh-i Ekber’in ifadesiyle, bir sâlikin kurtuluşu, mürşidinin ilminde değil, bizzat müridin mürşidine gösterdiği hürmetin içindedir. Bu hürmet yoksa, karşıdaki zat dünyanın en büyük âlimi dahi olsa, gönül kapısı kapalı olduğu için hiçbir feyz içeri giremez.

Metindeki önemli vurgu ise “ölü” (meyyit) misâlidir. Bu, irâdenin yok edilmesi değil, mürşidin terbiyesine duyulan bir güvendir. Gassâlin (ölü yıkayıcının) elindeki bir meyyit nasıl ki teslimiyet içindeyse, sâlik de kendi noksan bakış açısını, şahsî planlarını ve yersiz tedbirlerini bir kenara bırakarak mürşidinin irâdesine râm olmalıdır. Çünkü kendi planında ısrar eden, mürşidinin terbiyesinden mahrum kalır. Kurtuluş; “ben biliyorum” davasından vazgeçip, mürşidin rehberliğini can kulağıyla ve tam bir hürmetle kabullenmektir.

Nihâyetinde; mürşide duyulan muhabbet ve hürmet, sadece bir edep kuralı değil, seyr-ü sülûkun yakıtıdır. Mürşidin huzûrunda kendi “varlık” davasını bir kenara bırakıp “hiç”leşenler, yol alabilirler…

Eskiler ne güzel söylemiş:

“El öpmekle dudak aşınmaz.”

Bu söz, sadece bir nasihat değildir. İçinde saygı vardır, tevazu vardır, insanın kendisinden büyük olana karşı haddini bilmesi vardır.

Çocukluğumda annemle babam eve gelen her büyüğün elini öpmemi isterdi. Açık konuşmak gerekirse bazen bundan sıkılırdım. Daha üç dört yaşlarında bir çocuğum… Sürekli:
“Haydi evladım, el öp.”
denirdi.

Bir gün yine misafir gelmişti. Ben de o yaşın telaşıyla el öpeceğim derken heyecandan adamın eline tükürüvermiştim. O gün utancımdan yerin dibine girmiştim. Şimdi düşününce gülümsüyorum ama çocuk kalbi işte… Bazı şeyleri anlamak için insanın büyümesi gerekiyor.

Rahmetli babam bu konuda çok hassastı. Yatılı okuldan döndüğüm zaman ilk sorularından biri:
“Öğretmenlerinin elini öptün mü?”
olurdu.

Bunu sıradan bir görgü meselesi gibi değil, bir ahlâk eğitimi gibi görürdü. Hatta bazen:
“Evladım, sana emek verenin eli öpülür.”
derdi.

O zamanlar biraz abartılı bulduğum bu sözlerin kıymetini bugün daha iyi anlıyorum. Çünkü mesele sadece yaşça büyük olmak değilmiş. Emek verenin, yol gösterenin, insanın hayatına dokunanın kıymetini bilmeyi öğretmekmiş.

Türk kültüründe el öpme geleneği çok eskiye dayanır. Orta Asya Türk toplumlarından itibaren yaşlıya, bilgeliğe ve otoriteye saygı önemli bir toplumsal değer kabul edilmiştir (Ögel, 1991). Osmanlı döneminde ise bu gelenek gündelik hayatın ayrılmaz bir parçası hâline gelmiş; aile içinde, eğitim hayatında ve sosyal ilişkilerde bir edep göstergesi olarak yaşamıştır (Ortaylı, 2012).

Eskiden büyüklerin yanında oturuş kalkış bile farklıydı. İnsan ses tonuna dikkat eder, ölçülü konuşurdu. Bayram sabahları dedelerin, ninelerin elleri öpülür; ardından o sıcak cümle duyulurdu:

“Allah seni iyi insanlarla karşılaştırsın.”
“El öpenlerin çok olsun.”

Aslında o dua, sadece güzel bir temenni değildi. Bir neslin kendinden sonrakine bıraktığı manevi mirastı.

Bugün ise birçok şey gibi bu gelenek de zayıflamaya başladı. Şehir hayatı, teknoloji, hız, yalnızlık… İnsanlar artık aynı evin içinde bile birbirine uzak yaşamaya başladı. Bayram ziyaretleri azaldı, uzun sohbetler kısaldı. Pandemi süreciyle birlikte insanlar temastan iyice kaçınır oldu.

Oysa bazı davranışlar vardır ki bir toplumu ayakta tutar. El öpmek de bunlardan biridir. Çünkü bu davranışın temelinde sadece gelenek değil, insan ilişkilerindeki incelik vardır.

El öpmek küçülmek değildir.
Tam tersine insanın nefsini törpülemesidir.

Bir büyüğün karşısında biraz eğilebilen insan, hayatta da daha merhametli oluyor. Belki de mesele tam olarak burada düğümleniyor. Modern dünya bize güçlü olmayı öğretiyor ama saygılı olmayı aynı ölçüde öğretemiyor.

Üstelik bizim kültürümüzde el öpmek sadece yaşa duyulan saygı değildir. Tecrübeye, emeğe ve alın terine gösterilen hürmettir. Bu yüzden öğretmenin eli öpülür, anne babanın eli öpülür, bazen bir ustanın eli öpülür.

Çünkü insanı büyüten şey biraz da teşekkür etmeyi bilmesidir.

Bugün çocuklarımıza birçok şey öğretiyoruz:
Teknoloji, yabancı dil, sınav başarısı…

Ama aynı zamanda bir büyüğün karşısında nasıl davranılacağını da öğretmek gerekiyor. Çünkü saygının kaybolduğu yerde sadece gelenekler değil, insanlar arasındaki bağlar da zayıflıyor.

Belki yeniden hatırlamamız gereken şey çok basit:

El öpmekle dudak aşınmaz.

Ama hürmet kaybolursa, gönüller sessizce aşınır.

Dipnotlar

1. Ögel, B. (1991). Türk kültür tarihine giriş. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

2. Ortaylı, İ. (2012). Osmanlı’yı yeniden keşfetmek. İstanbul: Timaş Yayınları.

3. Işık, M. ve Yaşar, L. (2021). “Türk kültüründe el öpme geleneği ve sosyal işlevleri”, Akademik Hassasiyetler, 8(16), 145-162.

4. Soylu, R. (t.y.). “Öpme kültürü”, Zafer Dergisi.

5. Kaplan, M. (2011). Kültür ve dil. İstanbul: Dergâh Yayınları.

Kaynakça

Işık, M., & Yaşar, L. (2021). Türk kültüründe el öpme geleneği ve sosyal işlevleri. Akademik Hassasiyetler, 8(16), 145–162. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/414373

Kaplan, M. (2011). Kültür ve dil. Dergâh Yayınları.

Ortaylı, İ. (2012). Osmanlı’yı yeniden keşfetmek. Timaş Yayınları.

Ögel, B. (1991). Türk kültür tarihine giriş. Kültür Bakanlığı Yayınları.

Soylu, R. (t.y.). Öpme kültürü. Zafer Dergisi. https://www.zaferdergisi.com/makale/11532-opme-kulturu.html

Elhamdülillah, vessalâtü vesselâmü alâ Resûlillah.

Eğitim, yalnızca kuru bir bilgi aktarımı ya da zihinsel bir depolama süreci değildir. Eğitim, bir insan inşa etme sanatıdır. Bu sanatın en temel ilkesi, olmazsa olmaz prensibi ise sevgidir. Hatta sevgi, eğitimdeki tüm tekniklerden, müfredatlardan ve yapılardan önce gelen, her şeyin önünde duran bir durumdur. Ruhun gıdası sevgi olduğu gibi, aklın kapısını açan anahtar da ancak şefkat olabilir.

İnsan, ancak sevdiği yerden filizlenir. Bir öğrenci dersi, konuyu ya da okulu sevmeden önce; ona o bilgiyi taşıyan köprüyü, yani hocasını sevmelidir. Hocasını sevmeyen bir öğrencinin, o hocadan gelen bilgiyi içselleştirmesi, onu bir ahlak haline getirmesi neredeyse imkânsızdır. Sevgi bağı kurulmadan yapılan her türlü eğitim faaliyeti, soğuk bir mermere yazı yazmaya benzer; zorludur ve kalıcı değildir.

Nebevî Muallimliğin İlk Adımı: “Seni Seviyorum”

Eğitimde sevginin önemini anlamak için âlemlere rahmet olarak gönderilen Resûlullah’ın [sallallahu aleyhi vesellem] metoduna bakmak yeterlidir. O, bir şey öğreteceği vakit, muhatabının kalbine sevgiyle dokunur, önce zemini hazırlar, sonra bilgiyi sunardı.

Hz. Muâz’ın [radıyallahu anh] naklettiği şu hadis-i şerif, eğitim ruhunun zirve noktasıdır: Bir gün Resûlullah [sallallahu aleyhi vesellem] onun elini tutmuş ve şöyle buyurmuştur:

“Ey Muâz! Vallahi seni seviyorum. Ey Muâz! Sonra sana şu tavsiyede bulunuyorum; her namazın ardından, ‘Allahım, seni zikretmek, sana şükretmek ve sana güzelce kulluk etmek için bana yardım et’ duasını asla terketme.” (bkz. Ebû Davud, Salât, 361, nr. 1522; Nesâî, Sehiv, 60, nr. 1302).

Bu sahnede muazzam bir eğitim felsefesi vardır. Peygamber Efendimiz, vereceği “dersi” söylemeden önce; fiziksel temas kuruyor (elini tutuyor), ismen hitap ediyor ve en önemlisi “Vallahi seni seviyorum” diyerek sevgisini ilan ediyor. Öğrenci (Hz. Muâz), sevildiğini ve değer gördüğünü iliklerine kadar hissettiği an, verilen öğüt artık bir “ödev” değil, bir “şeref ve lütuf” haline dönüşüyor. İşte eğitimde sevgi, bilgiyi emre dönüştürmekten çıkarıp bir tutku haline getiren efsundur.

Sevgi Beyanı ve Eyleme Dökülmesi

Öğrenciye duyulan sevgi, sadece içten gelen bir his olarak kalmamalıdır; bu sevgi gösterilmeli ve hissettirilmelidir. Bu sevgi hem sözle ifade edilmeli hem de yapılan işlerle, hal ve hareketlerle ispatlanmalıdır.

Nitekim Hz. Enes [radıyallahu anh] şu olayı nakleder: Bir gün Hz. Peygamber’in [sallallahu aleyhi vesellem] huzurunda bir adam bulunuyordu. Yanlarından bir adam geçtiğinde huzurda bulunan zat, “Yâ Resûlallah! Allah’a yemin ederim ki ben bu adamı seviyorum” dedi. Efendimiz ona, “Sevdiğini ona söyledin mi?” diye sordu. Adam “Hayır” deyince, Efendimiz: “Git ve sevdiğini ona söyle” buyurdu. (bkz. Ebû Davud, Edeb, 122, nr. 5125).

Eğitimci, öğrencisine “Seni seviyorum, senin iyiliğini istiyorum” diyebilme cesaretine ve samimiyetine sahip olmalıdır. Bugün eğitim sistemlerinde “mesafeli/vakarlı duruş” adı altında inşa edilen soğuk duvarlar, aslında öğretme sürecini baltalayan en büyük engellerdendir. Hakiki eğitimci, talebesine karşı kalbini açan, ona sevildiğini hissettiren kimsedir.

Sevgi-Disiplin Dengesi

Kavramları doğru tanımlamak gerekir. Bugün eğitim adı altında sergilenen bazı sert tutumlar, ne yazık ki eğitimin özünden uzaktır. Eğitimci dediğin zalim olmaz, zalim olana eğitimci denmez. Eğitim süreci, bir kırma, dökme ya da korkutma süreci değildir.

Eğitimci, sevgi ile disiplin arasındaki o ince dengeyi kurabilen sanatkârdır. Evet, disiplin gereklidir; disiplin olmazsa düzen olmaz, düzen olmazsa verim alınmaz. Disiplin, eğitimin olmazsa olmazlarındandır; ancak bu disiplin asla sevgiye zarar vermemelidir. Aynı şekilde, gösterilen sevgi de disiplini laçkalaştırmamalı, sınırları yok etmemelidir.

Gerçek muallim, anlatılanları öğretmeden ve sevdirmeden önce kendisi öğrenciyi sevmeli ve kendisini sevdirmelidir. Gönlü etkilemeden bilginin verilemeyeceğini bilmelidir. Eğer bir eğitimci talebesinde bir “korku” imparatorluğu kurmuşsa, orada eğitim bitmiş, yerini sadece “itaat” almıştır. Oysa biz itaat eden robotlar değil, muhabbetle idrak eden insan-ı kâmiller yetiştirme çabasında olmalıyız.

Kelimelerin Ölümü

Kelimeler de tıpkı diğer canlılar gibidir; doğarlar, büyürler, gelişirler ve maalesef bazen ölürler ya da terk edilirler. Hatta bazı kelimeler vardır ki, ölmekten beter hale getirilirler. İçleri boşaltılır, anlamları kaydırılır ve istismar edilirler.

Bunun en acı örneklerinden birini “Seyda” kelimesinde görüyoruz. Özellikle Doğu’da medrese eğitimcilerine verilen bir payedir Seyda. Ancak günümüzde bu kelimenin büyük ölçüde istismar edildiğini, sadece bir “unvan” ya da “statü” göstergesi haline getirildiğini görüyoruz. Oysa Seyda kelimesi, omuzlara yüklenen yükü çok ağır ve çok değerli bir kelimedir.

Âcizane kanaatimce “Eğitimci/Hoca/Seyda vs.” demek;

· Ana, baba ve yar demektir: Şefkatte anne, korumada baba, gönülde yâr...

· Abi ve kardeş demektir: Aynı yolu yürüyen, kader birliği eden...

· Yoldaş ve sırdaş demektir: Öğrencinin düştüğünde elinden tutan, derdiyle dertlenen...

· Muallim ve mürebbi demektir: Sadece bilgi veren değil, karakteri de nakış nakış işleyen...

Kısacası, Nebevî ahlak ile donanmış kişi demektir.

Bugün ister “Öğretmen” diyelim, ister “Hoca”, ister “Seyda”... Bu kelimelerin hepsinin içlerinin oyulduğunu, kurtların bu kavramları kemirdiğini üzülerek müşahede ediyoruz. Kelimeler yaşıyor gibi görünse de ruhları çekilmiş durumda. Bozulan ile hakiki olan arasında nice fark var! Hakiki olan, sevgiyle inşa eder; bozulan ise sadece yetki ve şekil üzerinden hükmeder.

Kur’an-ı Kerim’in Eğitimdeki Mesajı

Eğitimde sevgi temelli yaklaşım, sadece beşerî bir tercih değil, bizzat ilahi bir inşa metodudur. İnsanı eğitmeyi (terbiye etmeyi) amaçlayan bir “hidayet rehberi” olarak Kur’an-ı Kerim, öğreticinin üslubuna dair hayati ipuçları sunar. Allah Teâlâ, Peygamber Efendimiz’e [sallallahu aleyhi vesellem] hitaben şöyle buyurur:

﴿فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْۚ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَل۪يظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾.

“(Habibim!) Allah’tan gelen rahmet sayesinde onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalpli biri olsaydın etrafından dağılıp giderlerdi....” (Âl-i İmrân, 3/159).

Bu âyet, bir eğitimcinin anayasası olmalıdır. İnsanları etrafında tutan, onlara bir şeyler öğreten şey Hz. Peygamber’in [sallallahu aleyhi vesellem] sadece üstün zekâsı ya da hitabeti değil, kalbindeki “yumuşaklık” ve “merhamet”ti. Allah [celle celâlühû], katı yürekliliğin dağılmaya ve kopuşa sebep olacağını açıkça beyan etmiştir. Eğitimde sevgi yoksa orada sadece kaçış vardır.

Merhametin Eğitici Gücü: Rahman suresinde Kur’an’ı öğretme fiilinin doğrudan Rahman sıfatına bağlanması (Rahman, 55/1-2), eğitimin özünün rahmet/şefkat olduğunu tesciller. Bu durum her eğitimci için temel bir hakikattir: Rahmani bir gönle sahip olmayan, Kur’ani bir eğitim veremez. Merhameti dışlayan bir eğitim anlayışı, ilahi metotla taban tabana zıttır.

Yine Rabbimiz, Firavun gibi kalbi mühürlenmiş bir zalime bile tebliğe giden Hz. Musa ve Hz. Harun’a [aleyhimesselâm] şu emri vermiştir:

﴿فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ اَوْ يَخْشٰى﴾.

“(Düşünüp) öğüt alır yahut (yaptıklarından ötürü, Allah’ın azabından) korkar ümidi ile ona (Firavun’a) yumuşak söz söyleyin.” (Tâhâ, 20/44).

Bu âyetteki incelik üzerinde durmak gerekir: Amaç sadece bir şeyler söylemek değil, “(Düşünüp) öğüt alır” diyerek karşıdakinin gönül kapısını zorlamaktır. En sert, en azgın muhataba bile “yumuşak söz” ile gidilmesi emrediliyorsa; tertemiz kalpli öğrencilere, gözümüzün nuru evlatlarımıza, geleceğin fidanlarına sertlikle yaklaşmak, azarlayarak öğretmeye çalışmak hangi akla ve vicdana sığar?! Bir öğrenciye “anlamıyorsun” diye bağırmak mı etkilidir, yoksa Hz. Musa’nın [aleyhisselâm] Firavun’a gösterdiği o nezaketle yaklaşmak mı? Eğer yumuşak söz Firavun’un kalbine girmek için bir ihtimalse, talebenin kalbi için bir anahtardır…

Kur’an-ı Kerim, insanın onuruna, değerine ve şerefine şöyle vurgu yapar:

﴿وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَن۪ٓي اٰدَمَ﴾.

“Andolsun ki biz, insanoğlunu şan ve şeref sahibi kıldık” (İsra, 17/70). Öğrenciye yapılan her türlü psikolojik baskı, fiziksel şiddet ya da aşağılama, Allah’ın [celle celâlühû] “mükerrem” kıldığı o varlığın izzetine saldırıdır. Eğitimci, talebesine baktığında sadece bir “bilgi alıcısı” değil, Allah’ın [azze ve celle] yeryüzündeki halifesini görmelidir. Bu bakış açısı kazanılmadığında, eğitim bir “tahakküm” aracına dönüşür. Oysa eğitimde amaç tahakküm değil, ihkamdır. Talebenin karakterini sevgiyle ihkam etmek, ona ders anlatmaktan çok daha önceliklidir.

Hâsıl-ı Kelâm

Eğitimin temeli merhamettir. Bugün eğitimdeki başarısızlıklar, disiplinsizlikler ya da ahlaki yozlaşma tekniklerde aranıyor. Oysa asıl sorun, kalplerin birbirinden uzaklaşmasıdır.

Eğitimci, öğrencisini Allah’ın [celle celâlühû] bir emaneti olarak görmeli; onu kırmadan, dökmeden, incitmeden geliştirmelidir. Kelimelerimizin içini tekrar Nebevî ahlakla doldurmalıyız. “Eğitimci” dendiğinde akla korkulan bir figür değil, sığınılan bir liman gelmelidir. “Öğretmen” dendiğinde, sadece ders anlatan bir memur değil, hayatı sevdiren bir rehber canlanmalıdır.

Eğer biz eğitimde sevgi-disiplin dengesini Nebevî bir hassasiyetle kurabilirsek, o zaman hakiki muallimler ve mürebbiler yetişecektir. Sevgiyle sulanmayan hiçbir fidan meyve vermez. Kalpten kalbe kurulan o görünmez köprüleri sağlamlaştırmalı ve işe önce “sevdiğimizi söyleyerek” başlamalıyız.

Şimdi ise manzara bambaşka… Aynı apartmanda, aynı betona hapsolmuş ama birbirinin adını bile bilmeyen “tanıdık yabancılar” olduk. Modern hayat bize hız verdi, konfor verdi ama galiba kalplerimiz arasındaki o görünmez köprüleri de alıp götürdü. Kalabalığız ama yalnızız; konuşuyoruz ama birbirimizi duymuyoruz.

Yunus Emre’nin:

“Gelin tanış olalım,

İşi kolay kılalım.

Sevelim sevilelim,

Dünya kimseye kalmaz.”

mısraları, asırlar öncesinden bugünün insanına sesleniyor sanki. Çünkü insanın en büyük ihtiyacı hâlâ aynı: anlaşılmak, değer görmek ve gönülden bir muhabbet hissedebilmek…

SELAM: BİR GÖNÜL ANAHTARI

Aslında her şey o küçücük görünen ama dünyaları içine alan “selam” ile başlıyor. Selam, sadece bir sözcük değildir; “Benden sana zarar gelmez, emniyettesin” demektir. İslam medeniyetinde selam vermek, bir nezaket göstergesinden çok daha fazlasıdır. Selam; dua etmektir, gönül almaktır, kardeşliğe kapı aralamaktır.

Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:

“Size bir selam verildiği zaman, ondan daha güzeliyle veya aynıyla karşılık verin.”

Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (sav):

“Aranızda selamı yayınız.”

buyururken, aslında toplumun huzur reçetesini veriyordu.

Eskiden köy yollarında birbirini hiç tanımayan iki insan karşılaşınca selam verirdi. Pazara giden biri, önünden geçen ihtiyara selam etmeden yoluna devam etmezdi. Çocuklar büyüklerinin elini öper, büyükler de onların başını okşardı. Çünkü selam, yalnızca dudaktan çıkan bir söz değil; kalpten gelen bir sıcaklıktı.

Şimdi ise asansörde birkaç saniyelik sessizlikten kaçmak için başımızı telefona eğiyoruz. Yanımızdaki insanın yüzüne bakmıyoruz. Ekranlarda “çevrim içi” kalırken, yanı başımızdaki insanlara karşı “çevrim dışı” hâle geliyoruz.

GÖNÜL EVİNDEKİ YANGIN: MUHABBETSEZLİK

Mesele yalnızca sokaklarda değil; evlerimizin içine de bir sessizlik çöktü. Eşya çoğaldı ama huzur azaldı. Herkesin elinde bir ekran, herkes kendi dünyasına kapanmış durumda…

Mevlânâ Hazretleri:

“Aynı dili konuşanlar değil, aynı duyguyu paylaşanlar anlaşabilir.”

der.

Nurettin Topçu:

“İnsan, ruhunun inceldiği yerde ahlâk sahibidir.”

der.

KÜÇÜK İNCİTMEMELER, BÜYÜK İYİLEŞMELER

İbrahim Hakkı Erzurûmî:

“Kalp kırmak, Kâbe yıkmaktan daha kötüdür.”

Selam yayıldıkça buzlar erir. Buzlar eridikçe muhabbet filizlenir. Muhabbetin olduğu yerde ise insanlık yeniden canlanır.

Hz. İbrâhim ve Hz. İsmâil’in [aleyhimesselâm] Allah Teâlâ’nın emrine gösterdikleri tam teslimiyetin ümmet-i Muhammed’e bıraktığı en büyük şeâirden biri olan kurban ibadeti, kulun Rabbine olan bağlılığını, teslimiyetini, fedakârlığını ve kulluk şuurunu fiilî olarak ortaya koyan mühim bir ibadettir. Bu ibadet, zahirde maldan bir fedakârlık gibi görünse de hakikatte kulun, Rabbi’nin emri karşısındaki sadakatini ve takvasını izhar etmesidir.

Her ibadette olduğu gibi kurban ibadetinde de mükellefiyetin sabit olabilmesi, şer‘an belirlenmiş birtakım şartların bulunmasına bağlıdır. Mezheplere göre kurban ibadetinin hükmü ve şartları aşağıda özetlenmiştir.

Hanefî mezhebine göre kurban ibadeti, gerekli şartları taşıyan kimseler için vaciptir. Şâfiî mezhebinde ise sünnet-i müekkede kabul edilmiştir. Hanefi mezhebine göre bir kimseye kurbanın vacip olması için şu şartların bulunması gereklidir:

1. Müslüman Olmak: Kurban, niyet ve taabbüd esasına dayanan bir ibadettir; ibadet yükümlülüğü ise ancak iman ile anlam kazanır.

2. Akıl ve Bülûğ: Hanefî mezhebinde kurbanın vacip olması açısından bulûğ ve akıl şartları konusunda ihtilaf vardır. Bu tür ihtilaflı ibadet konularında görüşü tercih edilen İmam Ebû Hanife’ye [rahmetullahi aleyh] göre, kurbanın vacip olması için ergenlik ve akıl şart değildir.

Aklı zaman zaman gidip gelen kimsenin ise kurban günlerindeki hali esas alınır. Eğer bu günlerde akıl hastası ise yukarıda anlatıldığı üzere hüküm ihtilaflıdır. Şayet kurban günlerinde aklı başında ise kurban kesmesi ittifakla vacip olur.

3. Seferi Olmamak: Yolculuk hali, birçok ibadette olduğu gibi burada da bir ruhsat sebebi kabul edilmiştir. Seferi olan kimseye kurban vacip olmaz. Bununla beraber sefer halinde kurban keserse ibadeti sahih olur. Bayram günleri içerisinde yolculuğu sona erip mukim hale gelen kişi, diğer şartları da taşıyorsa kurbanla mükellef hale gelir. Kurban Bayramının başında mukim iken kurban kesmeden bayram günlerinde sefere çıkan kişiye de kurban vacip olmaz.

4. Nisap ve Mali Yeterlilik: Mali yeterlilik kurban ibadetinin en temel şartlarından biridir. Bir kimsenin aslî ihtiyaçları (ev, giyecek, binek, borçlar vb.) dışında nisap miktarı mala sahip olması gerekir. Bu miktar, zekât nisabı ile aynı olup yaklaşık seksen gram altın veya bu değerde mala tekabül eder. Ancak zekâttan farklı olarak malın üzerinden bir yıl geçmesi ya da ticaret malı niteliği taşıması şart değildir. Kurban günlerinin sonunda kişinin nisap miktarı mala sahip olması yeterlidir. Bununla birlikte mevcut maldan borçlar düşülür; kalan miktar nisaba ulaşmıyorsa o kimse kurbanla yükümlü olmaz.

5. Hür Olmak: Kurban kesmenin vacip olabilmesi için kişinin hür olması şarttır. Buna göre hür olmayan kimseye kurban vacip olmaz. Zira kurban, mali bir ibadet olup mülkiyet ve tasarruf ehliyetini gerektirir; bu ehliyet ise tam olarak hür kimselerde bulunur.

Aile içerisindeki kurban yükümlülüğü de mezhepler arasında farklı şekillerde ele alınmıştır. Hanefî mezhebinde yükümlülük şahsîdir; aile reisinin kurban kesmesi diğer bireylerin sorumluluğunu düşürmez. Eşler ve ergen çocuklar da şartları taşımaları halinde kurban kesmekle yükümlü olurlar. Bununla birlikte aile içerisindeki izin veya örfî rıza çerçevesinde bir kimsenin diğerleri adına kurban kesmesi caiz görülmüştür. Şâfiî mezhebinde ise bir aile adına tek kurban kesilmesi sünnet-i kifâye kabul edilmiştir. Bu nedenle aileden birinin bu ibadeti yerine getirmesiyle diğerleri adına da sünnet gerçekleşmiş olur.

Kişi ister bulunduğu yerde ister başka şehirlerde ve hatta başka ülkelerde bu ibadeti şahsen veya vekâlet yoluyla yerine getirebilir.

Kurban ibadeti, ferdî bir kulluk görevi olmasının yanında, toplumsal yardımlaşma ve dayanışmayı güçlendiren önemli bir sosyal sorumluluktur. Mümin, kurban vesilesiyle sahip olduğu nimeti ihtiyaç sahipleriyle paylaşarak kardeşlik, merhamet ve sosyal adalet bilincini canlı tutar. Bu yönüyle kurban, bireysel ibadeti toplumsal faydaya dönüştüren müstesna bir kulluk nişanesidir.

Kaynaklar;

İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, 1/71-6/315-316;

Şirbînî, Muğni’l-muhtâc, 6/136;

Ahmet Demirdöver, el-Ecvibetü’n-nakiyye, 1/236.

Ancak insan, yaratılışı gereği unutabilen bir varlıktır. Bu durum, özellikle ibadet ve sorumluluk alanında bazı soruları beraberinde getirir. Bunlardan biri de, yapılan bir yeminin unutularak bozulması hâlinde kefaret gerekip gerekmediğidir. Fıkıh mezhepleri bu meseleye farklı açılardan yaklaşmış ve çeşitli değerlendirmelerde bulunmuştur.

Hanefî mezhebine göre, yeminini bozan kişi bu fiili hangi durumda gerçekleştirirse gerçekleştirsin—kasıtla, hata ile, unutarak ya da zorlanarak—yemin kefareti ile yükümlüdür. Çünkü burada esas olan, yeminin fiilen bozulmuş olmasıdır. Kişinin niyeti veya hatırlama durumu, sonucu değiştirmemektedir. Bu yaklaşım, yeminin bağlayıcılığını güçlü bir şekilde vurgulamakta ve kişinin sözlerine karşı daha dikkatli olmasını hedeflemektedir. Böylece yemin, sıradan bir ifade olmaktan çıkar, ciddi bir sorumluluk haline gelir.

Buna karşılık Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri, meseleyi daha çok irade ve kast çerçevesinde ele alır. Onlara göre bir kimse, yeminini unutarak bozmuşsa bu durum gerçek anlamda bir “hanis” (yeminini bozmuş kimse) sayılmaz. Çünkü ortada bilinçli bir ihlal yoktur. Unutma hâlinde kişi, yaptığı yemini bilerek çiğnememiştir. Dolayısıyla bu durumda kefaret gerekmez. Bu görüş, insanın unutkanlık özelliğini dikkate alarak sorumluluğu kast ile sınırlandırmaktadır.

Her iki yaklaşım da İslâm hukukunun farklı yönlerini ortaya koyar. Hanefîler, sorumluluğun fiilin sonucunu esas alırken; Şâfiî ve Hanbelîler daha çok niyet ve bilinci merkeze almaktadır. Bu da fıkhın, insan davranışlarını değerlendirirken hem dış dünyayı hem de iç dünyayı birlikte ele aldığını göstermektedir.

Sonuç olarak, yemin konusu Müslüman için son derece hassas bir alandır. Mezhepler arasındaki bu farklılıklar, bir kolaylık ve rahmet kapısı olmakla birlikte, kişinin sözlerine dikkat etmesi gerektiği gerçeğini değiştirmez. En güvenli yol, gereksiz yere yemin etmemek ve edilen yemine sadık kalmaya özen göstermektir. Çünkü yemin, kulun Allah ile kurduğu sözlü bir ahittir ve bu ahdin korunması, müminin sorumluluğunun bir parçasıdır.

KAYNAKLAR:

İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, 3/369.

Nevevî, Ravzatü’t-Tâlibîn, 1/276.

Merdâvî, el-İnsaf fî Ma‘rifeti’r-Râcih mine’l-Hilâf, 9/114.

Dipnotlar

1. Byung-Chul Han, Yorgunluk Toplumu, çev. S. Karlıtekin, İstanbul: Açılım Kitap, 2017, s. 18-25.

2. Marshall McLuhan, Understanding Media: The Extensions of Man, New York: McGraw-Hill, 1964, s. 7-15.

3. İmam Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, çev. Ahmed Serdaroğlu, İstanbul: Bedir Yayınları, 1981, Cilt III, s. 58-64.

4. Necip Fazıl Kısakürek, Çile, İstanbul: Büyük Doğu Yayınları, 2005, s. 112.

5. Erol Güngör, İslâm’ın Bugünkü Meseleleri, İstanbul: Ötüken Yayınları, 1993, s. 94-101.

6. Nurettin Topçu, Yarınki Türkiye, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016, s. 73-80.

Bibliyografya

Gazâlî, İmam. İhyâu Ulûmi’d-Dîn. Çev. Ahmed Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınları, 1981.

Güngör, Erol. İslâm’ın Bugünkü Meseleleri. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1993.

Han, Byung-Chul. Yorgunluk Toplumu. Çev. S. Karlıtekin. İstanbul: Açılım Kitap, 2017.

Kısakürek, Necip Fazıl. Çile. İstanbul: Büyük Doğu Yayınları, 2005.

McLuhan, Marshall. Understanding Media: The Extensions of Man. New York: McGraw-Hill, 1964.

Topçu, Nurettin. Yarınki Türkiye. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.

Elhamdülillah, vessalâtü vesselâmü alâ Resûlillah.

İnsan, ömrünü tükenmez bir hazine zannederken, aslında her nefesiyle o hazineden birer parça eksiltmektedir. Hayatın gürültüsü içinde geçen uzun yıllar, hakikat perdesi aralandığında sadece birkaç dakikalık bir rüya gibi hissedilir. Bu illüzyonun adı gaflettir; insanı içinde yüzdüğü denizin sonu yokmuş gibi kandıran o tehlikeli durgunluk...

Büyük müfessir ve mutasavvıf İbn Acîbe Hazretleri, el-Bahru’l-Medîd adlı eserinde, Yunus Sûresi’nin 45-48. âyet-i kerîmelerini tefsir ederken ebedî pişmanlığın eşiğini şöyle tasvir eder:

“Gaflet ehli, diriltildikleri veya öldükleri zaman kaçırdıkları fırsatlar için pişmân olurlar. Bâtıl işler ve gaflet içinde geçirdikleri o koca ömür, gözlerinin önünde kısalıverir; sanki dünyada gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi hissederler.

Öyleyse ey gâfil! Yan üstü düşmeden (ölüm gelmeden) ve günahlarının rehini olarak tek başına kalmadan önce, bir an evvel tevbe ve uyanışa koş, acele et!”

Yarınlara Ertelemek

İbn Acîbe hazretlerinin bu satırları, sâliki sarsan bir nidadır. Gafletin en büyük tuzağı, pişmanlığı “yarınlara” erteletmesidir. Oysa dünya hayatı, ölüp de hakikatle yüzleşildiğinde sadece bir “gündüz saati” kadar hükmü kalan bir kısa mola yeridir. Vakit dardır ve tehlike büyüktür. İnsan, kendi günahlarının esiri olarak kabre girmeden önce, bu dar zaman diliminde bir uyanış gerçekleştirmek zorundadır. Gafletle geçen seksen yılın, ölüm anında bir saate sığacak kadar değersizleşmesi, üzerinde titrediğimiz dünya meşgalelerinin ne kadar boş olduğunu açıkça göstermektedir.

Nihâyetinde; ömür bir sermayedir ve bu sermaye gaflet pazarında hızla tüketilmektedir. İnsan, mezar taşında yazan tarihlerden ibaret değildir; o, bu kısa “gündüz saatinde” ne kadar uyanık kalabildiğiyle ölçülür. Henüz nefes alıyorken ve günahların ağırlığı bizi geri dönülmez bir yalnızlığa itmemişken; tevbe gemisine binmek tek kurtuluştur.

Unutulmamalıdır ki; ebedî bir uyanışın en büyük engeli, geçici bir uykunun aldatıcı huzurudur.

Özellikle büyük market zincirlerinde yürürken insanın zihni sürekli tahrik ediliyor. Renkli ambalajlar, büyük puntolarla yazılmış indirim etiketleri, insan psikolojisini hedef alan reklam düzenleri… Bunların tamamı insanın “daha fazla sahip olma” duygusunu körüklüyor. Eve dönüldüğünde ise alınan ürünlerin bir kısmı tüketilmeden çöpe gidiyor. Oysa birkaç kuşak önce aynı toplum, ekmek kırıntısını bile yere düşürmekten haya eden bir anlayışa sahipti. Çünkü geçmişin insanı “nimet” kavramını biliyordu. Bugünün insanı ise çoğu zaman ürün görüyor ama nimeti göremiyor.

Eskiden anneler çocuklarına sofradan kalkarken “Ekmeği israf etme, nimetin bereketi kaçar” derdi. Bu söz sadece ekonomik bir öğüt değildi; aynı zamanda derin bir medeniyet tasavvuruydu. Çünkü bereket, yalnızca çokluk demek değildi. Az şeyle huzur bulabilmek, eldekiyle yetinebilmeyi öğrenmek ve nimetin kıymetini bilmektir. Bugün ise evler dolu ama gönüller eksik. Buzdolapları çeşit çeşit ürünlerle taşarken insanlar hâlâ bir eksiklik hissiyle yaşıyor. Bunun temel sebeplerinden biri, kanaat duygusunun zayıflamasıdır.

Kanaat, insanın elindekiyle yetinmeyi bilmesi, ihtiyacı ile hırsı arasındaki çizgiyi koruyabilmesidir. Kanaat sahibi insan tembelliğe düşmez; çalışır, kazanır fakat tüketimi hayatının merkezi hâline getirmez. Günümüzde ise başarı çoğu zaman sahip olunan eşya miktarıyla ölçülüyor. İnsanlar kullandıkları telefonla, giydikleri marka ile, mutfak dolaplarındaki çeşit sayısıyla kendilerini ifade etmeye çalışıyor. Bu durum yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda psikolojik bir yorgunluk da meydana getiriyor. Çünkü insan ne kadar çok tüketirse o kadar mutlu olacağını zannediyor; fakat çoğu zaman tüketim arttıkça huzursuzluk da artıyor.

Market kültürü, zamanla aile yapısını da etkiledi. Eskiden evlerde “idare etmek” diye bir kavram vardı. Bir yemek artarsa ertesi gün değerlendirilir, bayat ekmekten yeni tarifler yapılır, kullanılmayan hiçbir şey kolayca çöpe atılmazdı. Şimdi ise birçok evde tüketim hızlandı; ihtiyaçtan fazlasını almak normalleşti. Çocuklar da bu kültür içinde büyüyor. Her gördüğünü istemek, her canı çekeni satın almak ve sabretmeden tüketmek yeni neslin alışkanlıklarından biri hâline geliyor. Böylece kanaat duygusu daha küçük yaşlarda zedeleniyor.

Oysa İslam medeniyetinde israf sadece ekonomik bir mesele olarak görülmemiştir. İsraf, aynı zamanda ahlaki bir problem olarak değerlendirilmiştir. Kur’an-ı Kerim’de, “Yiyiniz, içiniz fakat israf etmeyiniz” buyurulurken, ölçüsüz tüketimin insan ruhunu bozacağına işaret edilir. Çünkü insan sürekli tüketmeye alıştığında, elindekinin kıymetini unutmaya başlar. Şükür azalınca huzur da azalır. Bereketin kaybolması biraz da burada başlar.

Bereket kavramı modern dünyanın ölçüleriyle açıklanabilecek bir mesele değildir. Aynı maaşı alan iki aileden biri geçim sıkıntısı yaşarken diğeri huzurlu bir hayat sürebilir. Aynı sofradaki yemek bir eve yetmezken başka bir evde artabilir. Çünkü bereket sadece miktarla ilgili değildir; maneviyatla, şükürle ve kanaatle de ilgilidir. Geçmiş kuşakların daha az imkânla daha huzurlu yaşayabilmesinin temelinde biraz da bu anlayış vardı.

Bugün insanlar çoğu zaman ihtiyaçlarını değil, boşluklarını doldurmaya çalışıyor. Moral bozukluğunda alışveriş yapmak, sıkıldıkça markete gitmek, indirim gördüğünde gereksiz ürün almak artık sıradan davranışlar hâline geldi. Böylece tüketim, ekonomik bir faaliyetten çıkıp psikolojik bir alışkanlığa dönüştü. Fakat insan ruhundaki boşluk alışveriş poşetleriyle dolmuyor. Çünkü insanın gerçek ihtiyacı bazen daha fazla eşya değil, daha fazla anlamdır.

Toplum olarak yeniden “kanaat” ve “bereket” kavramlarını hatırlamaya ihtiyacımız var. Çocuklara sadece tüketmeyi değil, paylaşmayı da öğretmek gerekiyor. Sofradaki nimetin kıymetini bilmek, ihtiyaç kadarını almak, fazlasını paylaşmak ve israftan kaçınmak yalnızca ekonomik tasarruf değildir; aynı zamanda ahlaki bir duruştur. Belki de modern insanın kaybettiği huzurun bir kısmı, unutulan bu iki kelimenin içinde saklıdır: bereket ve kanaat.

Çünkü bazen insanı doyuran şey sofradaki çokluk değil, gönüldeki huzurdur.

Dipnotlar

1 Kur’an-ı Kerim, A‘râf Suresi, 31. Ayet.

Bibliyografya

Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İhyâu Ulûmi’d-Dîn. Çev. Ahmet Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1974.

İbn Haldun. Mukaddime. Çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.

Kur’an-ı Kerim Meâli. Haz. Diyanet İşleri Başkanlığı. Ankara: DİB Yayınları, 2011.

Tarhan, Nevzat. Mutluluk Psikolojisi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.

Fromm, Erich. Sahip Olmak ya da Olmak. Çev. Aydın Arıtan. İstanbul: Arıtan Yayınevi, 1991.

Illich, Ivan. Tüketim Köleliği. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2019.

Elhamdülillah, vessalâtü vesselâmü alâ Resûlillah.

İçinde yaşadığımız çağ; hızın yalnızca bir imkân değil, bir zorunluluk hâline geldiği keskin bir zaman dilimi. Yavaşlamak, durmak veya yalnız kalmak artık sadece alışılmadık değil; çoğu zaman şüpheyle karşılanan birer “aykırılık” olarak görülüyor. Bu çağın insanı, bir an bile boş kaldığında kendisini açıklama ihtiyacı hissediyor. “Yoğunum” demek bir erdem, “vaktim var” demek bir kusur gibi algılanıyor. Meşguliyet, modern insanın en güçlü kimlik göstergelerinden biri hâline gelmiş durumda.

Bu durum sadece sosyolojik bir değişim değildir; aynı zamanda insanın kendisiyle, Rabbiyle ve hayatın anlamıyla kurduğu ilişkinin de zedelendiğini göstermektedir. Zira hız arttıkça derinlik azalmakta; hareket çoğaldıkça tefekkür zayıflamaktadır. Bu noktada sormamız gereken temel soru şudur: İnsan gerçekten mi meşguldür, yoksa meşguliyetin arkasına saklanarak bir şeylerden mi kaçmaktadır?

Meşguliyetin Değişen Anlamı

Klasik anlamıyla meşguliyet, insanın faydalı bir işe yönelmesini ifade ederdi. Bir işin meşguliyet sayılabilmesi için onun ya ilim, ya ibadet ya da maişetle (geçimle) ilgili olması beklenirdi. Ne var ki günümüzde meşguliyet, içeriğinden koparılmış bir “meşgul görünme” haline dönüştü. Artık önemli olan neyle meşgul olunduğu değil, sürekli bir hareket hâlinde olmaktır.

Bu durum, meşguliyeti bir “araç” olmaktan çıkarıp başlı başına bir “amaç” hâline getirmiştir. Nitekim Fahr-i Kâinât Efendimiz [sallallahu aleyhi vesellem] bu yanılgıya asırlar öncesinden dikkat çekerek şöyle buyurmuştur:

“İki nimet vardır ki insanların pek çoğu bunlar hususunda aldanmışlardır; sıhhat ve boş vakit.” (Buhârî, Rikâk, 1, nr. 6412).

Hâlbuki araç ile amaç arasındaki ayrım son derece net ve keskindir. Amel, niyetle değer kazanır, kabule şayan olur; bu, İslamiyet’te temel bir ilkedir. Fayda, yön ve anlam barındırmayan her iş, sadece enerjiyi tüketen bir hareketten ibarettir.

Kitab-ı Mübin’de şöyle buyrulur:

﴿اَلَّذ۪ي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيٰوةَ لِيَبْلُوَكُمْ اَيُّكُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا﴾.

“Hanginizin daha güzel amel işleyeceğini (sizin için) ortaya çıkarmak (ve böylece âhirette, yaptıklarınıza, kendinizi şahit tutmak) için, ölümü ve hayatı yaratan O’dur.” (Mülk, 67/2).

Burada dikkat çekilen husus amelin çokluğu değil, güzelliğidir; yani bilinçli, yerli yerinde ve anlamlı oluşudur. O hâlde insanın sürekli “bir şeyler yapıyor olması” onun kıymetli işler ürettiği anlamına gelmez. Aksine, bazen bu yoğunluk, amelin özünü kemiren bir kurtçuğa dönüşebilir.

Durma Korkusu: Neden Sessizlikten Kaçıyoruz?

İnsan neden durmaktan korkar? Bu korku sadece tembellik endişesiyle açıklanamaz. Asıl mesele, durmanın insanı “kendisiyle” yüzleşmeye zorlamasıdır. Hareket hâlindeyken insan düşünmez; fakat durduğunda sorular başlar: “Ne yapıyorum?”, “Nereye gidiyorum?”, “Bu çaba ne için?” Sükûnet, bu soruların yankılandığı en berrak alandır.

Kuşkusuz, durmaktan kastımız atalet (tembellik) değildir; aksine daha iyiyi bulmak için yapılan bir iç muhasebe, bir kabuk değiştirme, bir yenilenme ve yön tayinidir.

Kur’an-ı Hakîm, insanın bu yüzleşmeden kaçma eğilimine şöyle dikkat çeker:

﴿اَيَحْسَبُ الْاِنْسَانُ اَنْ يُتْرَكَ سُدًى﴾.

“İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır?” (Kıyâme, 75/36).

Bu ayet, insanın sorumluluk bilincinden kaçma eğilimini açıkça ortaya koyar. Başlı başına bırakılmadığını ve öldükten sonra tekrar diriltileceğini bilen insan, itikâdî ve amelî olarak yaptıklarının hesabını vermek zorunda olduğunu da bilir. Durmak, düşünmek en yerinde ifadeyle yüzleşmek bu hesap duygusunu tetikler, devreye koyar. Meşguliyet ise bu muhasebeyi erteleyen bir sığınak, bir kaçış yolu gibi işlev görebilir.

Bu nedenle bu zamanın insanın en büyük korkularından biri, boş kalmaktır. Boşluk, sadece zamanla ilgili değildir; anlamla ilgilidir. Zamanı doldurmak kolaydır; ama esas mesele bu boşluğu anlamlı kılmaktır. Yani her anı en güzel ve elzem olanla değerlendirmektir önemli olan.

İnşirâh Suresi’ndeki

﴿فَاِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ﴾.

“Bir işi bitirince hemen başka bir işe koyul.” (94/7) ayetini genellikle “hiç durmadan çalışmak” olarak anlarız. Ancak buradaki incelik, zamanı sadece doldurmak değil, onu “imar etmektir”. Yani bir hayırlı işten diğerine geçerken bile bu geçişin bir bilince dayanması gerekir. Gelişigüzel bir koşturmaca değil, güzel bir yöneliş esastır.

Durmak Pasiflik Değildir!

Durmak, düşünmek ve kendini sorgulamak asla pasiflik değildir. Bilakis durmak, çoğu zaman en aktif bilinç hâlidir. Tefekkür ve muhasebe, insanın dış dünyadan bir süreliğine el çekerek iç dünyasına yönelmesini ifade eder ki bu, en sağlıklı meşguliyet biçimidir. İslamiyet’te bu içsel yoğunlaşmanın kıymeti şu hikmetli sözle (hadis) perçinlenmiştir:

“Bir saat tefekkür, altmış sene (nafile) ibadetten hayırlıdır.” (Süyûtî, el-Câmiu’s-sagîr, nr. 5897).

Kur’an-ı Kerim okurken defalarca şu ayeti kerimelere denk gelmişizdir:

“Hiç düşünmez misiniz?”

“Hiç akletmez misiniz?”

Bu ve benzeri ifadeler, düşünmenin ve durup anlamaya çalışmanın bir kulluk biçimi olduğunu gösterir. Sürekli sağlıksız, işlevsiz olarak hareket hâlinde olmak, bu çağrıya kulak tıkamak anlamına gelebilir…

Meşguliyetin İki Yüzü

Meşguliyet bütünüyle olumsuz değildir. Esas mesele, ne ile ve nasıl meşgul olduğumuzdur. Çalışmak, ilim öğrenmek, aile rızkını temin etmek; Allah rızasıyla yapıldığında ibadete dönüşür. Ancak kritik soru şudur: Meşguliyetimiz bizi Allah’a yaklaştırıyor mu, yoksa O’ndan uzaklaştırıyor mu?

Kur’ân-ı Kerîm bu hususta açık bir uyarıda bulunur:

﴿يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ اَمْوَالُكُمْ وَلَٓا اَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ﴾.

“Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah’ı anmaktan alıkoymasın.” (Münâfikûn, 63/9).

Demek ki meşguliyet bizi zikirden ve kulluk şuurundan koparıyorsa, artık faydalı bir uğraş olma vasfını yitirmiş, bir hüsrana dönüşmüştür. Bu noktada Allah’a kulluğu, bütün işlerimizi tarttığımız bir mihenk taşı kılmamız gerekir. Zira bizi O’ndan uzaklaştıran bir uğraş, ne kadar nitelikli olursa olsun, değerli bir meşguliyet değildir.

Meşgul Olmak mı, Bilinçli Yaşamak mı?

Modern çağın iddiası hızdır; ancak kaybı berekettir. Çok iş yapılır ama az tatmin sağlanır. Çok bilgi edinilir ama hikmet azalır. Hız, çoğu zaman dikkati azaltır; dikkat azalınca da bilinç zayıflar.

Hız çağında insan, meşgul olmayı hayatın merkezine koymuştur. Ancak meşguliyet, anlamdan koparıldığında; insanı diri tutmak yerine, yavaş yavaş tüketir. İslamiyet bize sürekli hareket etmeyi değil, “istikamet üzere” olmayı öğretir.

Durmak, kaçmak değil; çoğu zaman cesaret işidir. İnsan durduğunda, kendisiyle hesaplaşır. Bu hesaplaşma zorlayıcı olabilir; fakat iyi anlamda dönüştürücüdür.

Belki de çağımızın en büyük ihtiyacı daha fazla iş değil, daha fazla hikmettir. Daha çok hız değil, daha çok berekettir. Zira Peygamber Efendimiz [sallallahu aleyhi vesellem] amelde niceliğe değil, nitelik ve sürekliliğe işaret ederek şöyle buyurmuştur:

“İşlerin hayırlısı az da olsa devamlı olanıdır.” (Müslim, Müsâfirîn, 218).

Sanayi devrimiyle birlikte insan, üretim bandının bir parçası hâline gelmiş; durmadan çalışan, durduğunda değer kaybeden bir varlık gibi algılanmaya başlanmıştır. Hâlbuki insan bir robot ya da makine değil; anlamla, şuurla ve istikametle yaşayan bir kuldur.

Ve belki de en büyük meşguliyetimiz, yeniden insan olmayı hatırlamaktır…

Bir zaman bekledim Leylâ dağını
Bir zaman bekledim gül budağını
Bir zaman bekledim yâr otağını
Vâsıl-ı yâr olamadım ne çâre

Andelîbin işi âh u zâr olur
O nasıl güldür ki tezce hâr olur
Bir gönül kul olur gâh hünkâr olur
Ben bu sırra eremedim ne çâre

Bir gülün ki hân vardır yâr demem
Kansız dîdelere âh u zâr demem
Yüzünü görmeden yârim var demem
Ben bu yâri bulamadım ne çâre

Niceleri yâr der gönlü binada
Niceleri yâr der gönlü zinada
Nicesinin gönlü bey’ü şirâ’da
Bu yâr kimdir bilemedim ne çâre

Duydum ki yârimin yeri Kâf imiş
Dillerde söylenen kuru lâf imiş
Aslını sorarsan “nün” u “kâf” imiş
Pâyine yüz süremedim ne çâre

Meded Pîr-i Sâmî bir gör hâlimi
Bu Salih’e çok ettiler zulümi
Aç vuslat perdesin göster gülümi
Çok ağladım gülemedim ne çâre.