İletişim imkânlarının genişlediği modern çağda, sözün niceliksel artışı ile anlamın niteliksel derinliği arasında belirgin bir ters orantı ortaya çıkmıştır. Söylenenin çoğaldığı, fakat söylenene yüklenen anlamın giderek inceldiği bu dönemde kelâm, insanî ve düşünsel haysiyetini muhafaza etmekte zorlanmaktadır. Bugün mesele, sözün yokluğu değil; anlamdan kopmuş hâlde dolaşımda olmasıdır.
Kadim düşünce geleneğinde kelâm, insanın zihinsel ve ahlâkî yapısını ifşa eden asli bir varlık alanı olarak kabul edilirdi. Söz, yalnızca haber veren bir araç değil; niyetin, edebin ve sorumluluk bilincinin dışavurumuydu. Bu sebeple konuşmak, teknik bir beceriden ziyade, insanın kendisiyle ve muhatabıyla kurduğu ilişkinin bir göstergesi sayılırdı. Günümüzde ise kelâm, bu bağlamdan büyük ölçüde kopmuş; hız, tekrar ve görünürlük ekseninde tüketilen bir dil pratiğine dönüşmüştür.
Bu dönüşüm, kelimelerin azalmasıyla değil; kavramların zayıflamasıyla ilgilidir. Kavram, düşüncenin taşıyıcı kolonudur. Kolon zayıfladığında yapı ayakta görünür; fakat içten içe çökmeye başlar. Modern dil kullanımında yaşanan mana erozyonu tam olarak bu süreci işaret eder: Kelimeler vardır, fakat düşünceyi taşıyacak derinlikten yoksundur.
Okuma, düşünme ve yazma süreçleri bu erozyondan doğrudan etkilenmektedir. Kavram merkezli okuma alışkanlığının zayıflaması, metinle kurulan ilişkinin yüzeysel bir temasla sınırlı kalmasına yol açmaktadır. Okur, metnin anlam katmanlarına nüfuz etmek yerine, ifadelerin hızla tüketildiği bir dolaşımın parçası hâline gelmektedir. Düşünce bu yüzden derinleşememekte; yazı, içsel bir muhasebenin değil, dağınık zihinsel parçaların toplamı olarak ortaya çıkmaktadır.
Kavramlarla okuma yaklaşımı, metni yalnızca içerik olarak değil, anlam ilişkileri ağı içinde ele almayı mümkün kılar. Kavram bilinci gelişmediğinde düşünce, kelimeler arasında dolaşır; fakat hiçbirinde karar kılmaz. Bu durum, sözün tutarsızlaşmasına ve ifade edilen anlamın süreksizleşmesine neden olur. Mana erozyonu, tam da bu noktada bireysel bir dil meselesi olmaktan çıkarak zihinsel bir kırılmaya dönüşür.
Dijital iletişim ortamları bu kırılmayı hızlandıran bir etki üretmektedir. Hız merkezli dil kullanımı, düşünmeye ayrılan zamanı daraltmakta; söz, içsel bir süzgeçten geçmeden dolaşıma girmektedir. Oysa anlam, beklemeyi ister. Aceleyle söylenen söz, çoğu zaman düşünceden önce var olur. Bu nedenle modern dil ortamında kelâm, olgunlaşmadan konuşan bir yapı sergilemektedir.
Bu bağlamda hikmetin suskunluğu anlam kazanmaktadır. Hikmet, her ortamda konuşan bir bilgi biçimi değildir. Kavramsal derinliğin zayıfladığı, sözün sorumluluktan azade hâle geldiği alanlarda hikmet geri çekilir. Bu suskunluk bir eksiklik değil; anlamın haysiyetini korumaya yönelik bilinçli bir tavırdır. Hikmet, kendisini taşıyamayan dile emanet etmez.
Sözün ayağa düşmesi yalnızca dilsel bir hadise değildir; aynı zamanda insanın iç dünyasında meydana gelen bir dağılmanın göstergesidir. Anlamdan kopmuş kelâm, ilişkileri sertleştirir; merhameti daraltır; iletişimi karşılaşma olmaktan çıkarıp çatışmaya dönüştürür. Söz incitmeye başladığında, hikmet zaten susmuş demektir.
Bu nedenle mesele, daha çok konuşmak değildir. Mesele, yeniden düşünerek konuşmayı öğrenmektir. Kavramla temas eden, kelimenin yükünü hisseden, suskunluğu düşüncenin bir parçası olarak gören bir dil bilinci, sözün yeniden ayağa kalkmasının tek imkânıdır. Çünkü kelâm, taşıyana ağır gelir; fakat anlamdan vazgeçen için hafifler.
Bazen susmak, sözden kaçmak değildir.
Bazen susmak, kelâmı korumaktır.
Ve bazen hikmet, en yüksek sesini sessizlikte bulur.