İnsanın en uzun, en zorlu ve en bereketli yolculuğu; kendine doğru olan yolculuktur. Zira bu sefer, ne adımla ne de mesafeyle ölçülür; kalbin attığı her an, ruhun attığı her adımdır. Tasavvuf erbabı bu hakikati “Men arefe nefsehu, fekad arefe rabbehu” — “Kendini bilen, Rabbini bilir” sözüyle özetlemiştir.
İnsan, yaratılışı gereği dış âleme yönelir. Göz dışarıyı, kulak dışarının sesini, el dışarının nesnesini arar. Fakat gönül, içeriye bakar. Zira dıştaki her şey, içteki bir yansımanın suretidir. Tasavvuf, bu yansımayı fark etmeyi öğütler. Çünkü kalbin aynası kirlenirse, hakikatin yüzü görünmez. Kişi ne kadar çok şey bilir, ne kadar çok yere giderse gitsin; eğer kendine uğramazsa, hâlâ “yolda” değil, “yoldan uzakta”dır.
Nefs, insanın hem en yakın dostu hem en gizli düşmanıdır. Onu eğitmeden insanın kendini bilmesi mümkün değildir. Yunus Emre hazretlerinin bu sırrı “İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir” diyerek çözmüştür. Zira nefs, kendi arzu ve korkularının labirentinde insanı oyalarken, kalbin kapısına perde çeker. O perde kalkmadıkça kişi, ne kadar ibadet etse de, ne kadar çalışsa da, kendinin ötesine geçemez.
Tasavvuf, aklın değil, kalbin ilimidir. Akıl yolları çözmekle meşgulken, kalp bağları çözmeyi öğrenir. İnsan, kalbini arındırdıkça kendi hakikatine yaklaşır. Bu yüzden hakikat yolcusu için en büyük değişim, dış dünyada değil; iç dünyasında başlar. Gönül, Allah’ın nazargâhıdır; oraya dünya kirini taşıyan, hakikat nurunu göremez.
Tasavvufta “kendini bulmak”, aslında benliğini kaybetmektir. Çünkü insan, benlikten kurtulmadan Allah’a yakınlaşamaz. Mevlânâ hazretlerinin dediği gibi:
"Sen bir damla iken, deniz olmaya bak; çünkü deniz damlada gizlidir.”
İnsanın kendini bulması, benliğinin sınırlarını aşarak “hiçlik”te var olmasıdır. Bu hiçlik, yokluk değil; varlığın en saf hâlidir. Orada “ben” yoktur, “O” vardır.
İnsanın kendini arayışı, aynaya bakmakla başlar; ama o aynada gördüğü yüz, genellikle maskedir. Gerçek yüz, kalbin derinliklerindedir. O derinliğe inmek cesaret ister. Çünkü insan, orada hem karanlığını hem nurunu görür. Fakat kim kendi karanlığını tanırsa, nurun kıymetini de ancak o bilir.
Kendini aramak; bir varış değil, bir dönüş yolculuğudur. Dışarıdan içeriye, görünenden gizliye, “ben”den “O”na…
Ve sonunda insan anlar:
"Aradığım her şey bendeymiş, ben sadece dışarıda kaybolmuşum.”