İslam düşünce tarihinde, Kur’ân-ı Kerîm’in nazmı ve muhtevasında yer alan çok yönlü hikmetlerden istifade edebilmek amacıyla yoğun ilmî gayretler sarf edilmiştir. Bu bağlamda İslam dünyasında gelişen hemen bütün ilimlerin, doğrudan veya dolaylı biçimde Kur’ân merkezli bir gayeye hizmet ettiği görülmektedir. Nitekim yanlış telaffuzları önlemeyi hedefleyen nahiv ilmi, Kur’ân’ın Arap dili açısından taşıdığı incelikleri ortaya koymayı amaçlamış; edebî sanatları açıklamaya yönelen belâgat ilmi, anlam boyutunu derinleştirmeye katkı sağlamıştır. Bunun yanı sıra Kur’ân’ın manasını sistematik biçimde yorumlayan tefsir ilmi, fıkhî hükümleri istinbat eden İslam hukuku ve inançla ilgili ayetleri temellendiren kelam ilmi gibi disiplinler de Kur’ân’a hizmet etme misyonuyla gelişmiştir.
Beşerî ve tabiî bilimlerle ilgilenen Müslüman bilginler de çalışmalarını çoğunlukla Kur’ân’ın işaretleri doğrultusunda konumlandırmıştır. Tarih, astronomi, tıp ve botanik gibi alanlarda üretilen bilgi, nihai olarak Kur’ân’ın doğrudan veya dolaylı biçimde desteklenmesi amacıyla değerlendirilmiştir. Edebiyatla ilgili şiir, aruz ve benzeri disiplinler ise Kur’ân’ın ilahî kaynağını vurgulamak ve müşriklerin “Kur’ân şiirdir” iddialarını çürütmek suretiyle bu misyonu desteklemiştir.
Kur’ân-ı Kerîm, ezelî ve ebedî hakikatleri içeren yegâne ilahî kitap olarak, insanları cehalet ve inkârdan kurtarmak, onları İslam’ın nuruna eriştirmek ve dünya-ahiret saadetine ulaştırmak için inzal edilmiştir. Müminler açısından Kur’ân, tarih boyunca başvuru kaynağı olma özelliğini korumuş; dinî ve dünyevî problemlerin çözümünde birincil referans kabul edilmiştir. Kur’ân’ın lafızlarının manaya delaletini doğru yöntemlerle belirlemek, ilahî muradı anlamanın ilk şartı olarak değerlendirilmiş; bu süreç yalnızca teorik bir faaliyet değil, salih amellerle desteklenmesi gereken bir kulluk vazifesi olarak görülmüştür. Hz. Muhammed (s.a.v.) vahyin ilk muhatabı ve açıklayıcısı olarak merkezî bir konuma sahip olmuş; onun yetiştirdiği sahabe, tâbiîn ve tebe-i tâbiîn nesilleri Kur’ân’ın en güvenilir yorumcuları kabul edilmiştir. Bu nesillerin yöntemlerini dikkate almayan yorum girişimleri ise tarih boyunca sapmalara yol açmış; Haricîlerin ve Şîâların vb. bazı ayetleri yanlış te’vil etmeleri bu duruma örnek teşkil etmiştir.
İslam ilim tarihinde Kur’ân her dönemde merkezî bir konumda bulunmuştur. İtikadî ve fıkhî mezhepler, meşruiyetlerini Kur’ân’a uygunlukları ölçüsünde kazanabilmiş; Kur’ân’a dayanmayan görüşler ise halk nezdinde itibar görmemiştir. Sünnet, icma ve makâsıdı göz ardı eden sübjektif yorumlar “indî tefsir” kapsamında değerlendirilmiş ve eleştirilmiştir. Bu nedenle İslam âlimleri, tefsir faaliyetini sürekli geliştirme çabası içinde olmuşlardır. Başlangıçta sözlü aktarıma dayalı olan bu faaliyet, tedvin döneminden itibaren yazılı bir hüviyet kazanarak diğer ilimlerle birlikte sistematik bir yapı kazanmıştır.
Nüzulünden günümüze kadar geçen süreçte, fertlerin ve toplumların ihtiyaçları ile bakış açıları değişiklik göstermiştir. Bilimsel ilerlemeler, daha önce gündeme gelmeyen meselelerin tartışılmasına zemin hazırlamış; insanların sosyal, siyasal, dinî, kültürel ve ekonomik perspektiflerindeki dönüşümler yeni soruları beraberinde getirmiştir. Ancak ortaya çıkan meseleler, her dönemde Kur’ân’ın perspektifinde çözüme kavuşturulmaya çalışılmıştır. Kur’ân, yalnızca bir inanç kitabı değil; toplumun oluşumunu ve devamlılığını sağlayan tüm unsurlara temas eden bir hidayet kaynağıdır. İtikattan ibadete, kültürden medeniyete, siyasetten ekonomiye kadar toplumun bütün maddî ve manevî ihtiyaçlarını karşılayan ilkeleri ortaya koymuştur. Bu yönüyle bilim insanları Kur’ân’ı farklı boyutlardan incelemiş ve bu alanlarda zengin bir literatür ortaya koymuştur.
Sonuç itibarıyla, Kur’ân’ın lafızlarının manaya delaletini ilmî yöntemlerle belirlemek ve bunu salih amellerle desteklemek, müminleri dünya ve ahiret saadetine ulaştıracak en sağlam yol olarak görülmüştür. Tefsir faaliyetleri, İslam’ın ana kaynağını yalnızca geçmiş nesillere aktarmakla kalmamış, aynı zamanda geleceğe taşımayı amaçlayan kutsal bir misyon üstlenmiştir. Kur’ân’ın hiçbir semavî kitaba nasip olmayan evrensellik vasfı, Müslümanlar için eşsiz imkânlar sunmuş; bu özellik sayesinde Kur’ân, geçmişte olduğu gibi günümüzde ve gelecekte de insanlığın karşılaştığı problemleri çözme kapasitesine sahip olmuştur.