Türk tasavvuf edebiyatının incelikli simalarından biri olan Erzincanlı Salih Baba, şiirleriyle hem gönül dünyasına hem de irfan meclislerine ışık tutmuştur. Onun mısralarında aşkın yakıcı nefesi, teslimiyetin inceliği ve faniliğin derin idraki vardır. Tasavvufî şiir, sadece bir estetik anlatım değil, aynı zamanda bir yol ve hâl ilmidir. Salih Baba’nın “Ne Çare” şiiri de bu yönüyle dikkat çeker.
Salih Baba’nın Hayatı
Salih Baba, 19. yüzyılın ilk yarısında Erzincan’da dünyaya gelmiştir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, onun yaşadığı dönem Osmanlı’nın tasavvufî hayatının canlı ve zengin olduğu yıllardır. Erzincan, o dönemde Nakşibendî ve Kadirî dergâhlarının yoğun olduğu, irfan meclislerinin gönülleri beslediği bir şehir konumundaydı. Salih Baba da bu manevî iklimde yetişmiştir.
Mürşidi, Nakşibendî geleneğinin önemli isimlerinden olan Mehmet Sâmi hazretleridir. Mehmet Sâmi hazretleri, ilmiyle ve takvasıyla tanınan, çevresinde derin bir hürmet kazanmış bir Hak dostudur. Salih Baba, onun terbiyesinde seyr ü sülûkunu tamamlamış, şiirlerinde mürşidine olan muhabbetini ve teslimiyetini sık sık dile getirmiştir. Mehmet Sâmi hazretleri, müridlerini hem zahirî hem de batınî ilimlerde eğitmiş, onlara aşk yolunun inceliklerini öğretmiştir. Salih Baba’nın gönlündeki aşk ateşi de bu meclislerde alevlenmiş ve şiirlerine yansımıştır.
“Ne Çare” Şiiri
Salih Baba’nın en bilinen şiirlerinden biri olan “Ne Çare”, gönül hâllerinin değişkenliğini, faniliği ve âşığın halini anlatır. Şiir şöyledir:
1. Kıta
“Hakîkat şehrinde bir güzel gördüm”
Tasavvufî anlamda hakîkat şehri, mânevî âlemdir. Şair burada ilâhî güzelliği, yani Hak’tan gelen tecelliyi gördüğünü ifade ediyor.
“Bir göreni göremedim ne çâre”
Bu ilâhî güzelliği başka kimsenin fark etmediğini, kendisiyle aynı hâli yaşayan birini bulamadığını söylüyor. Yalnızlığını dile getiriyor.
“Sevdâ-yı aşkından yanıp kül oldum”
Bu güzelliğe olan aşkıyla yanmış, benliğini tüketmiş, âdeta kül olmuş. Burada mecazî değil, tasavvufî aşk kast ediliyor: Hak aşkı.
“Bir bilen yok soramadım ne çâre”
Yaşadığı bu derin aşk hâlini kimse anlamıyor; anlatacak, paylaşacak, soracak bir kişi bulamıyor. Bu da onu çaresiz kılıyor.
2. Kıta
“Bir zaman bekledim Leylâ dağını”
Leylâ, aşkın sembolüdür; “Leylâ dağı” ise aşk yolunda ulaşılmak istenen yüksek makamı temsil eder. Şair, aşk yolunda o zirveyi beklediğini, oraya erişmeyi umduğunu anlatır.
“Bir zaman bekledim gül budağını”
“Gül”, mâşukun (ilâhî güzelliğin) sembolüdür. Gül dalını beklemek, vuslatın kokusunu, ilâhî cemalin tecellisini beklemek demektir.
“Bir zaman bekledim yâr otağını”
“Otağ”, sevgilinin makamıdır. Yârın otağını beklemek, mâşukun huzuruna kabul edilmeyi ve vuslatı beklemek anlamına gelir.
“Vâsıl-ı yâr olamadım ne çâre”
Bunca bekleyişe rağmen sevgiliye, yani Hak tecellisine ulaşamamış; vuslat nasip olmamış. Bunun karşısında “ne çâre” diyerek aczini ifade ediyor.
3. Kıta
“Andelîbin işi âh u zâr olur”
Bülbülün, yani âşığın işi hep inlemek, âh etmek, feryatla yanmaktır. Âşık, daimî bir dert ve hasret hâlindedir.
“O nasıl güldür ki tezce hâr olur”
Gül, yani sevgili güzelliğiyle gönülleri cezbetse de kısa sürede dikenle anılır. Dünya nimetleri ve sevgiler de fanidir, çabucak kaybolur.
“Bir gönül kul olur gâh hünkâr olur”
İnsanın gönlü bir an zelil bir kul gibi mahviyet içinde olur, başka bir an sultan gibi yücelir. Gönül hâlleri sürekli değişir.
“Ben bu sırra eremedim ne çâre”
Şair, bu hâllerin ve değişimlerin sırrını idrak edemediğini, kulun acziyetini ifade ederek “ne çâre” der.
4. Kıta
“Bir gülün ki hân vardır yâr demem”
Üzerinde diken bulunmayan gül olmaz; nasıl dikensiz güle “gül” denmezse, gerçek sevgilinin de çilesiz, mihnetsiz olması düşünülemez. Çilesiz bir sevdaya “yâr” denmez.
“Kansız dîdelere âh u zâr demem”
Aşkın yolunda gözyaşı dökmeyen, yanmayan, feryat etmeyen gözlere gerçek “âh u zâr” isnat edilmez. Gerçek âşığın alâmeti gözyaşıdır.
“Yüzünü görmeden yârim var demem”
Sevgilinin yüzünü görmeden, vuslata ermeden “yârim var” denilemez. Gerçek vuslat, cemâl ile buluşmaktır.
“Ben bu yâri bulamadım ne çâre”
Şair, bütün arayışına rağmen o hakikî yâri bulamadığını, vuslata eremediğini dile getirir ve acziyetle “ne çâre” der.
5. Kıta
“Niceleri yâr der gönlü binada”
Nice insanlar vardır ki sevgiliyi, yani yârı, sadece bina ve dünya malında arar. Onların gönlü maddeye bağlıdır.
“Niceleri yâr der gönlü zinada”
Nice kimseler de yârı nefsanî arzularında, günaha düşkünlükte arar. Onların sevgisi hakikî değil, heveslere dayalıdır.
“Nicesinin gönlü bey’ü şirâ’da”
Kiminin gönlü ticarette, alım satımda, dünya işlerinde oyalanır. Onlar da yârı dünyalık menfaatlerde sanır.
“Bu yâr kimdir bilemedim ne çâre”
Şair bütün bu hâlleri gördükten sonra hakikî yârın kim olduğunu bulmanın zorluğunu ifade eder. Gerçek yârı tanıyamadığını, gönüllerin şaşkınlık içinde kaldığını söyler.
6. Kıta
“Duydum ki yârimin yeri Kâf imiş”
Hakikî sevgilinin makamı “Kaf Dağı”dır denilir. Bu, ulaşılması güç, sembolik bir yüceliği ifade eder. Âşık, sevgilinin makamının erişilmez olduğunu duymuştur.
“Dillerde söylenen kuru lâf imiş”
Fakat insanların dilinde dolaşan sözler, sadece kuru bir laftan ibarettir. Hakikate dair dilden dile aktarılan söylentiler, özsüzdür.
“Aslını sorarsan ‘nün’ u ‘kâf’ imiş”
Gerçeğine bakılırsa, sevgilinin hakikati “ن” (nûn) ve “ق” (kāf) harfleriyle işaret edilmiştir. Tasavvufta bu harfler, Kur’an’daki “Nûn” ve “Kâf” sûrelerine, Allah Teâlâ’nın kelâmındaki sırra işaret eder. Yani sevgilinin hakikati, harflerin ve ilâhî sırların ötesindedir.
“Pâyine yüz süremedim ne çâre”
Bütün bu idraklere rağmen, sevgilinin eşiğine yüz sürememiş; vuslat nasip olmamış. Şair, kendi acziyetini dile getirerek “ne çâre” der.
7. Kıta
“Meded Pîr-i Sâmî bir gör hâlimi”
Şair, mürşidi olan Mehmet Sâmi Hazretleri’ne seslenir. “Yetiş, yardım et ey Pîr-i Sâmî, benim hâlimi bir gör” diyerek mürşidine niyaz eder.
“Bu Salih’e çok ettiler zulümi”
Kendisinin, yani Salih Baba’nın, hem nefsin hem dünyanın cefasına uğradığını, çok sıkıntı ve zulüm çektiğini dile getirir.
“Aç vuslat perdesin göster gülümi”
Mürşidinden, ilâhî sevgiliye kavuşma perdesini açmasını, o hakikat gülünü kendisine göstermesini ister. Buradaki “gül”, Hakikat-i Muhammediyye ve ilâhî cemal sembolüdür.
“Çok ağladım gülemedim ne çâre”
Şair, aşk yolunda çok gözyaşı döktüğünü ama vuslatla sevinemediğini, gülemeyip yalnızca ağladığını ifade eder. Sonunda yine acziyetle “ne çâre” der.
Tasavvufî Bakış
Şiirin her kıtası, insanın hâlden hâle geçişini ve aşkın yakıcı sırrını ortaya koyar. Bülbül ve gül, âşık ile maşukun sembolleridir. İnsan hayatı, baharın kısa ömrü gibi geçicidir. Aşk yoluna girenler ise serden geçer, benlikten vazgeçer ve canlarını canana teslim ederler. Salih Baba, tüm bu hakikatleri dile getirse de, bu sırrın tam manasıyla idrak edilemeyeceğini itiraf ederek kulun acziyetini hatırlatır. Bu yönüyle “Ne Çare” şiiri, tasavvufî düşüncenin özlü bir ifadesidir.
Salih Baba, hayatı ve şiirleriyle Anadolu’nun manevî dünyasına iz bırakmış bir gönül eridir. Onun mürşidi Mehmet Sâmi hazretlerinden aldığı aşk terbiyesi, "Ne Çare" şiirinde açıkça görülür. İnsanın faniliği, gönül hâllerinin değişkenliği ve aşkın yakıcılığı mısralarda bir araya gelir. Bu şiir, sadece bir edebî metin değil, aynı zamanda bir gönül yolculuğunun izahıdır. Salih Baba’nın şiirleri, bugün hâlâ hakikat arayan gönüllere ışık tutmaya devam etmektedir.