“İnsana ancak çalıştığı vardır” (Necm, 53/39) ayeti, insanın hayat serüvenine dair en sarsıcı hakikatlerden birini ortaya koyar. Bu ilahî beyan, insanı edilgen bir kader nesnesi olmaktan çıkarır; onu kendi yolculuğunun faili, kendi akıbetinin muhatabı hâline getirir. İnsan neye yönelirse ona varır, neyi ihmal ederse ondan mahrum kalır. Bu ilke, yalnızca ahirete dair bir adalet ölçüsü değil; dünya hayatının da işleyiş yasasıdır.

Ancak çalışma, bu ayette dar anlamda bir fiil olarak değil; bilinç, süreklilik ve sorumluluk içeren bir hâl olarak da anlaşılmalıdır. Zira insanın emeği, zamandan bağımsız değildir. Her çaba, bir vakit içinde doğar; her ihmal, bir vakit içinde yerleşir. Bu sebeple ayetin manasını kavramak, kaçınılmaz olarak zaman bilincini de kuşanmayı gerektirir. İnsan, çalıştığı kadar kazanır; fakat çalışması da vaktini nasıl kullandığıyla ölçülür.

Zaman, insana verilen en büyük sermayedir; fakat bu sermaye saklanamaz, ertelenemez, geri alınamaz. Kaybolan para telafi edilebilir, bozulan ilişkiler onarılabilir; fakat geçen bir an, ebediyen geçmişte kalır. Kur’ân’ın “Asra yemin olsun ki insan ziyandadır” (Asr, 103/1-2) hitabı, bu hakikati bütün çıplaklığıyla ilan eder. Ziyan, her zaman yanlış yolda yürümekle başlamaz; çoğu zaman doğruyu ertelemekle başlar. Ertelenen her iyilik, geciken her tövbe, vaktinde çalışılmayan ilim, ihmal edilen her sorumluluk; insanın kendi ömründen eksilttiği bir parçadır.

Bu noktada “kendine acımayana kimsenin acımayacağı” deyişi de anlam kazanır. İnsan çoğu zaman başkalarından merhamet bekler; fakat kendi nefsine karşı en merhametsiz olan yine kendisidir. Vaktini değersiz meşgalelerle tüketen, imkân varken sorumluluktan kaçan, gücü yerindeyken yük almayan bir insan; aslında kendi geleceğini zayıflatmaktadır. Böyle bir kimsenin, daraldığında başkalarının merhametine sığınması, gecikmiş bir talep olmaktan öteye geçmez.

İnsan zamanına sahip çıktıkça, başkalarının merhametine daha az muhtaç olur. Çünkü vakit, insanı inşa eder. Vaktini ilimle dolduranın sözü ağırlaşır; ibadetle dolduranın kalbi durulur; hizmetle dolduranın varlığı bereketlenir. Buna karşılık vaktini savuran, zamanla şikâyet eden, suçu hep dışarıda arayan bir ruh hâline sürüklenir. Böyle bir insana sunulan merhamet, yarayı iyileştirmez; sadece geciktirir.

Gerçek merhamet, nefsi serbest bırakmak değil; onu vaktin ciddiyetiyle yüzleştirmektir. Çünkü nefis, en çok “sonra” kelimesiyle aldatır. Sonra başlarım, sonra düzeltirim, sonra telafi ederim… Oysa zaman, “sonra”yı tanımaz. Zaman, yalnızca “şimdi” ile çalışır. Şimdi yapılan amel kalır; şimdi verilen emek iz bırakır. Şimdi ihmal edilen ise, yarın pişmanlık olarak geri döner. Bu sebeple zaman bilinci olmayan bir çaba, dağınık ve bereketsizdir. İnsan bazen çok yorulur ama az yol alır; bunun sebebi tembellik değil, önceliksizliktir. En kıymetli vakitler en değersiz işlerle tüketildiğinde, ömür dolar fakat anlam dolmaz. Ayetin “insana ancak çalıştığı vardır” hükmü, burada daha derin bir mana kazanır: Boş geçirilen zaman da bir tercihtir ve insan, bu tercihin sonucunu mutlaka yaşar.

İslam ahlakında zaman, nötr bir akış değil; ahlaki bir imtihandır. Sabah bir davettir, gençlik bir fırsattır, imkânlar bir emanet, geceler bir muhasebe alanıdır. Her vaktin kendine özgü bir hitabı vardır. Bu hitabı duyanlar, kısa ömürlerinde derin izler bırakmış; duymayanlar ise uzun yıllar yaşayıp geride boşluk bırakmıştır. Salihlerin bereketi, ömürlerinin uzunluğunda değil; vakitlerinin doluluğunda saklıdır.

Sonuç olarak bu ayet, insana adil ama sert bir ayna tutar. O aynada insan, başkalarının kusurunu değil; kendi vaktini görür. Kendine acımak, işte bu noktada anlam kazanır: Ömrünü sahipsiz bırakmamaktır. Zamanını başıboş harcamamaktır. Sorumluluğu başkasına devretmemektir.

Çünkü ilahî adalet, zamana yazılan emek üzerinden tecelli eder; merhamet ise o emeği ciddiye alanlara yaklaşır. Ve gerçekten de insana, zamanda ve emekte çalıştığı kadar vardır.