İstanbul’un yedi tepesinden birinde, Haliç’e ve Boğaz’a nazır bir taht gibi kurulan Süleymaniye Camii, Osmanlı İmparatorluğu’nun "Muhteşem" çağına vurulmuş en büyük mühürdür. O, sadece bir ibadethane değil; devletin gücünün, sanatın zarafetinin ve imanın derinliğinin tek bir vücutta can bulmuş halidir. Cihan padişahı Kanuni Sultan Süleyman’ın emriyle, mimarların piri Mimar Sinan tarafından inşa edilen bu külliye, asırlardır İstanbul’un silüetini belirleyen, şehre ruhunu üfleyen bir şaheserdir.

TARİHİ SÜREÇ: İKİ DEHANIN BULUŞMASI

Süleymaniye’nin hikayesi, Osmanlı’nın siyasi, askeri ve ekonomik olarak zirvede olduğu 16. yüzyılda başlar. "Muhteşem" lakabıyla anılan Kanuni Sultan Süleyman, saltanatının ihtişamını ve İslam’ın izzetini kıyamete kadar yaşatacak bir mabet inşa ettirmek ister. Bu görev için seçilen isim ise, o güne kadar yaptığı eserlerle rüştünü ispatlamış olan Mimar Sinan’dır.

Caminin temeli 1550 yılında büyük bir törenle atılmıştır. Ancak inşaatın başlaması için temelin oturması beklenmiş, bu titizlik Sinan’ın mühendislik dehasının ilk işareti olmuştur. İnşaat süreci 7 yıl sürmüş ve 1557 yılında, "Anahtarını açmak, onu inşa eden ustaya yaraşır" diyen Sultan Süleyman’ın jestiyle, bizzat Mimar Sinan tarafından ibadete açılmıştır.

Süleymaniye, Sinan’ın kendi tabiriyle "Kalfalık Eseri"dir. Ancak bu tevazu dolu ifade, yapının kusursuzluğunu gölgeleyemez. Zira Şehzade Camii’nde "Çıraklık" dönemini tamamlayan Sinan, Süleymaniye’de Osmanlı mimarisinin kurallarını baştan aşağı yeniden yazmıştır. Burası, sadece bir cami olarak değil, devasa bir sosyal kompleks (külliye) olarak tasarlanmıştır. İçerisinde medreseler, darüşşifa (hastane), imaret (aşevi), kütüphane, hamam ve dükkanlar barındıran yapı, Osmanlı’nın "insanı yaşat ki devlet yaşasın" anlayışının taşa kazınmış halidir.

Tarihi süreçte Süleymaniye, İstanbul’da yaşanan büyük depremlere, yangınlara ve felaketlere tanıklık etmiştir. Mimar Sinan’ın "Kıyamete kadar yıkılmayacak" diyerek, temeline gösterdiği özen sayesinde, yüzyıllar boyunca en şiddetli depremlerden bile tek bir çatlak oluşmadan çıkmıştır.

MİMARİ DEHA VE MÜHENDİSLİK HARİKALARI

Süleymaniye Camii’ni mimari açıdan incelemek, bir mühendislik kitabını okumak gibidir. Mimar Sinan, bu yapıda estetik kaygılarla teknik zorunlulukları mükemmel bir dengede buluşturmuştur.

Kubbelerin Dansı ve Mekân Birliği: Yapının merkezinde, yerden 53 metre yükseklikte ve 26,5 metre çapında devasa bir ana kubbe bulunur. Sinan, Ayasofya’da görülen yarım kubbe sistemini burada daha da geliştirmiştir. Ana kubbe, iki yarım kubbe ile desteklenerek, iç mekânda bölünmemiş, ferah ve tek parça bir alan (Vahdet-i Vücut) hissi oluşturulmuştur. Caminin içine giren kişi, sütunların arkasına saklanmış ölü alanlar görmez; her yer kıbleye, her yer merkeze dönüktür.

Dört Minarenin Sırrı: Caminin avlusunun dört köşesinde yükselen dört minare, rastgele bir seçim değildir. Bu dört minare, Kanuni Sultan Süleyman’ın İstanbul’un fethinden sonraki dördüncü padişah olduğunu simgeler. Minarelerdeki toplam on şerefe ise, Kanuni’nin Osmanlı tarihinin onuncu padişahı olduğuna işarettir. Bu sembolizm, mimarinin devlet geleneğiyle nasıl bütünleştiğini gösterir.

Akustik ve "İs Odası" Mucizesi: Sinan, camideki sesin dağılımını (akustiği) mükemmelleştirmek için kubbenin içine ve köşelere, ağızları içe dönük 65 adet boş küp yerleştirmiştir. Bu küpler, ses dalgalarını yakalayıp caminin her köşesine eşit şekilde yayılmasını sağlar. Böylece mikrofonsuz bir ortamda, mihraptaki imamın sesi en arka saftaki cemaat tarafından bile net bir şekilde duyulabilir.

Bir diğer deha ürünü ise "İs Odası"dır. O dönemde cami, yüzlerce kandil ve mumla aydınlatılıyordu. Bu mumlardan çıkan isin, caminin duvarlarını ve o eşsiz hat yazılarını kirletmemesi gerekiyordu. Sinan, hava akımını hesaplayarak, isin ana giriş kapısının üzerindeki özel bir odada toplanmasını sağladı. Burada biriken isler, dünyanın en kaliteli mürekkebi olarak toplanır ve hattatlar tarafından fermanların, Kur’an-ı Kerimlerin yazımında kullanılırdı. Bu, günümüzün "geri dönüşüm" anlayışının 16. yüzyıldaki karşılığıdır.

Örümcek Kovucu Teknoloji: Kandillerin arasına asılan devekuşu yumurtaları da bir başka inceliktir. Devekuşu yumurtasının yaydığı ve insan burnunun alamadığı koku, örümcekleri ve akrepleri rahatsız ederek uzak tutar. Böylece caminin yüzlerce yıllık tavanlarında örümcek ağlarına rastlanmaz.

MANEVİ YÖNÜ VE İSLAMÎ RUHU

Süleymaniye, sadece mimari bir gövde değil, aynı zamanda yaşayan bir ruhtur. Onun maneviyatı, sadeliğindeki ihtişamdan gelir. Sultanahmet Camii’ndeki renk cümbüşü veya çini yoğunluğu burada görülmez. Süleymaniye daha vakur, daha sade ama çok daha heybetlidir. Bu sadelik, kulun Allah huzurundaki acziyetini ve teslimiyetini simgeler.

Hattat Karahisari’nin Göz Nuru: Caminin kubbesindeki o muazzam yazı, Hattat Ahmed Karahisari’nin eseridir. Kubbenin tam ortasında Nur Suresi’nin ayetleri yerine, Fatiha Suresi yazılıdır. "Alemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun" ifadesi, kubbenin altına toplanan ümmetin ortak şükrünü göğe yükseltir. Yazıların büyüklüğü ve istifi öylesine ayarlıdır ki, aşağıdan bakan bir insan onları rahatça okuyabilirken, estetik dengeden de ödün verilmemiştir. Rivayete göre Karahisari, bu yazıları yazarken gözlerini kaybetme noktasına gelmiş, sanatını ibadet aşkıyla icra etmiştir.

Hünkar ile Mimarın Ebedi Komşuluğu: Süleymaniye’nin manevi atmosferini tamamlayan en önemli unsur, haziresindeki (mezarlık) türbelerdir. "Muhteşem Süleyman" ve eşi Hürrem Sultan, caminin kıble yönündeki bahçede yatmaktadır. İmparatorluğun en kudretli hükümdarı, yaptırdığı mabedin gölgesinde ebedi istirahatindedir.

Ancak daha dokunaklı olan detay, Mimar Sinan’ın türbesidir. Koca Sinan, o muazzam külliyenin hemen dış köşesinde, kendi elleriyle yaptığı mütevazı, üstü açık bir türbede yatmaktadır. O, eserine "imzasını" değil, "kendini" bırakmıştır. Adeta yüzyıllardır eserini dışarıdan seyretmekte ve bekçiliğini yapmaktadır. Bu durum, İslam ahlakındaki "eserle övünmeme, eseri Sahibine (c.c.) adama" düsturunun en güzel örneğidir.

Süleymaniye’de Bir Sabah Namazı: Süleymaniye’nin manevi sırrına ermek isteyenler için en doğru zaman sabah namazı vaktidir. Gün ağarırken pencerelerden içeri süzülen ışık huzmeleri, caminin içindeki o loşluğu manevi bir aydınlığa dönüştürür. O devasa kubbenin altında secdeye giden bir mümin, kendini kainatın merkezinde hisseder. Ne dışarıdaki şehrin gürültüsü kalır ne de dünya dertleri. Sadece "O" ve "O’nun kulu" vardır. Yahya Kemal’in "Süleymaniye’de Bayram Sabahı" şiirinde dediği gibi:

"Ulu mabed! Seni ancak bu sabah anlıyorum; Ben de bir varisin olmakla bugün mağrurum; Bir zaman hendeseden abide zannettimdi; Kubben altında bu cumhura bakarken şimdi, Senelerden beri rüyada görüp özlediğim, Cedlerin mağfiret iklimine girmiş gibiyim."

Süleymaniye Camii, taşın en rafine hali, inancın en somut delilidir. O, Kanuni’nin gücünü, Sinan’ın zekasını ve İslam medeniyetinin inceliğini bugüne taşır. Bir camiden öte; Osmanlı’nın dünyaya bakış açısını, insana verdiği değeri ve Yaradan’a duyduğu saygıyı özetleyen bir kitaptır. Her sütununda bir hikaye, her kemerinde bir dua, her kubbesinde bir "Amin" saklıdır. İstanbul var oldukça Süleymaniye de Haliç’in tepesinden insanlığa Hakk’ı ve hakikati fısıldamaya devam edecektir.